Osmanlı İmparatorluğu'nun en çalkantılı dönemlerinden birine tanıklık eden Reftârıdil Kadınefendi, 5 Haziran 1838 tarihinde Kuzey Kafkasya'da dünyaya gelen ve Sultan V. Murad'ın ikinci eşi olarak saray tarihine geçen önemli bir şahsiyettir. Saray entrikaları, taht değişiklikleri ve sürgünler arasında geçen 97 yıllık uzun ömründe, nezaketi ve entelektüel birikimiyle öne çıkmıştır. Yaşamının büyük kısmını esaret altında geçirmesine rağmen zarafetinden ödün vermeyen bu asil hanımefendi, 3 Mart 1936'da İstanbul'daki Ortaköy Sarayı'nda hayatını kaybetmiştir.
Kafkasya'dan Dolmabahçe Sarayı'na Uzanan Gençlik Yılları
Asil bir aileden gelen Reftârıdil Kadınefendi, Çerkes ve Abhaz soyuna mensup olan Hatkoyuko Hatko'nun kızıdır. Çocukluk yılları Karadeniz kıyılarında kurulu olan aile ocağında geçmiştir. Genç yaşta kız kardeşleri Therandil Hanım ve Ceylanmelek Hanım ile birlikte saraya gönderilen Reftârıdil Kadınefendi orada kalırken, kardeşleri ise ilerleyen dönemlerde saray çevresinden üst düzey bürokratlarla evlendirilmiştir.
Zarafetiyle sarayda adından söz ettiren Reftârıdil Kadınefendi, şu karakteristik özellikleriyle tanınmaktadır:
- Mavi gözleri, pembe teni ve düzgün burnuyla narin fiziksel yapısı,
- Kitap okumaya olan derin düşkünlüğü ve geniş kültürel birikimi,
- Müzik sanatına duyduğu özel ilgi ve yeteneği,
- Zor günlerde dahi korumayı başardığı mutlu ve iyimser mizacı.
Dürüstlüğü, temiz kalbi ve iyimser mizacıyla çevresindekilerin takdirini kazanan bu hanımefendi, diğer dostları aşırı kiloluyken her zaman ince yapısını korumayı başarmıştır.
Saraydaki bu dikkat çekici duruşu, onu gelecekteki eşiyle bir araya getirmiştir. Henüz yirmi yaşındayken, 4 Şubat 1859 tarihinde Dolmabahçe Sarayı'nda gerçekleştirilen bir törenle veliaht şehzade Murad ile hayatını birleştirmiştir. Evliliklerinden iki yıl sonra, 12 Ağustos 1861'de çiftin tek çocukları olan Mehmed Selahaddin Efendi yine Dolmabahçe Sarayı'nda dünyaya gözlerini açmıştır.
Kısa Süren Saltanat ve Çırağan Sarayı'ndaki Esaret Yılları
Eşi Murad'ın 30 Mayıs 1876'da tahta çıkmasıyla birlikte saraydaki konumu değişmiştir. Kendisine resmi olarak İkinci Kadınefendi unvanı takdim edilmiştir. Ancak bu parlak dönem son derece kısa sürmüştür. Sultan V. Murad'ın sadece üç ay sonra, 31 Ağustos 1876'da tahttan indirilmesiyle birlikte aile için zorlu bir dönem başlamıştır. Reftârıdil Kadınefendi, eşi ve diğer aile üyeleriyle birlikte Çırağan Sarayı'na nakledilmiş ve burada zorunlu ikamete tabi tutulmuştur.
Sultan V. Murad'ın 1904 yılındaki vefatına kadar aralıksız süren bu zorlu esaret dönemi, padişahın ölümünün ardından da sona ermemiş ve asil kadın yıllar boyu Çırağan Sarayı'nın kapalı kapıları ardında yaşam mücadelesini sabırla sürdürmüştür. Nihayet 1910 yılında oğlu Mehmed Selahaddin Efendi'nin Ortaköy'de satın aldığı malikâneye yerleşerek nispeten daha serbest bir yaşama kavuşmuştur.
Savaş Yılları, Sürgün Kararı ve Son Dönemi
I. Dünya Savaşı'nın zorlu koşulları saray hanedanını da derinden etkilemiştir. 1915 senesinden itibaren İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin hanedan kadınlarının ödeneklerini düşürmesi sebebiyle geçim sıkıntısı yaşamaya başlamıştır. Bu süreçte diğer hanedan mensuplarının maddi yardımlarıyla ayakta kalabilmiştir. Reftârıdil Kadınefendi'nin yeğeni olan Cemile Dilberistan Hanım, oğlu Mehmed Selahaddin ile evlenerek aile bağlarını pekiştirmiştir.
Cumhuriyet'in ilanından sonra hanedan üyelerinin sürgün edilmesine karar verildiğinde, Reftârıdil Kadınefendi yaşından ötürü yardımcı üye olarak kabul edilerek İstanbul'da kalma izni almıştır. Bu zorlu ayrılık döneminde yalnız kalmamış, kocasının üçüncü eşi olan Şayân Kadınefendi de sarayından ayrılarak onunla birlikte yaşamaya başlamıştır. İki eski dost ve kader arkadaşı, Ortaköy'deki bu malikânede birbirlerine destek olmuşlardır.
Türkiye Cumhuriyeti'nde 21 Haziran 1934 tarihinde kabul edilen Soyadı Kanunu sonrasında kökenlerine atıfta bulunarak Hatgil soyadını seçmiştir. Ömrünün son yıllarını büyük bir sükunet içinde geçiren asil kadın, oğlundan tam yirmibir yıl daha uzun yaşamıştır. Reftârıdil Kadınefendi, 3 Mart 1936'da Ortaköy Sarayı'nda 97 yaşında vefat etmiştir.