Türkiye'de modern kanser araştırmalarının ve patoloji biliminin öncü isimlerinden biri olan Fatma Perihan Çambel, 17 Ağustos 1909 tarihinde İstanbul'da dünyaya geldi. Atatürk'ün yakın dostu Hasan Cemil Çambel ile Remziye Hanım'ın kızı olarak hayata gözlerini açan ünlü hekim, ömrünü onkoloji alanındaki deneysel çalışmalara ve kanserle mücadeleye adayarak uluslararası düzeyde büyük başarılara imza attı. Türkiye'de kanser çalşmalarını kurumsallaştıran bu Cumhuriyet kadını, ülkemizin ilk patoloji hocalarının yetiştiği o tarihsel sürecin merkezinde yer aldı.
Eğitim Yılları ve Berlin'den İstanbul'a Uzanan Gençlik
Babasının 1913 yılında Berlin Büyükelçiliği Askeri Ataşeliği görevine getirilmesi üzerine Çambel ailesi Almanya'ya taşındı. Çocukluğunu Berlin'de geçiren hekim, I. Dünya Savaşı'nın son bulmasıyla bir müddet İsviçre ve Avusturya'da yaşadı. Aile, 1924 yılında nihayet vatan topraklarına geri döndü. Eğitim hayatını sürdüren hekim, 1928'de Amerikan Kız Koleji'nden mezun oldu. Hekimlik mesleğine duyduğu derin ilgiyle İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi'ne girdi ve 1934 yılında buradan başarıyla mezun olarak tıp doktoru unvanını aldı.
Fatma Perihan Çambel, ailenin dört çocuğundan biri olup kardeşleri arasında şu önemli isimler bulunmaktadır:
- Hukukçu ve gazeteci olan Leyla Çambel,
- Arkeoloji dünyasının duayen ismi Halet Çambel,
- Mühendislik alanında kariyer yapan Bülent Çambel.
Türkiye'de Patoloji Alanında Öncü Çalşmalar
Mezuniyetinin hemen ardından tıp fakültesinde kalarak 1934 ile 1936 yılları arasında Patolojik Anatomi Yardımcılığı görevini üstlendi. Akademik yürüyüşünü sürdüren Çambel, 1938 yılına kadar İç Hastalıkları Asistanı olarak tıp dünyasına hizmet verdi. Patolojiye olan tutkusu onu Vakıf Guraba Hastanesi'ne yönlendirdi ve burada 1945 yılına kadar patolog olarak çalştı. Ünlü patolog Hamdi Suat'ın ardından bu hastanede iz bırakan çalşmalar yürüten hekim, tecrübesini daha sonra başkente taşıdı. 1945-1948 yılları arasında Ankara Numune Hastanesi'nde patolog kadrosuyla görev yaparken, kanserin gizemlerini çözmek amacıyla deneysel laboratuvar çalşmalarına hız verdi. Bu yoğun dönemde ayrıca Refik Saydam Hıfzısıhha Enstitüsü bünyesindeki Farmakodinami Şubesi'nde uzman hekim olarak da görev yaptı.
Uluslararası Başarılar ve ABD Dönemi
Kanserle mücadelenin ancak örgütlü bir güçle kazanılacağına inanan hekim, 1947 yılında Ankara'da Türk Kanser Araştırma ve Savaş Kurumu'nun kurulmasına öncülük etti. Derneğin kuruluşunda gösterdiği olağanüstü çabalar, onu ulusal çapta bir lider haline getirdi. Aynı yıl düzenlenen IV. Uluslararası Kanser Kongresi'ne katılarak ülkemizi temsil etti. Kongrede sunduğu "Türkiye'de Kanser Araştırması" başlıklı bildirisiyle dünya genelindeki meslektaşlarının dikkatini çekti. Bu başarının ardından Amerika Birleşik Devletleri'ne giden Çambel, 1948 ve 1949 yıllarında St. Louis kentindeki Barnard Kanser Hastanesi ile Washington Üniversitesi Tıp Fakültesi Kanser Araştırma Laboratuvarı'nda çok yönlü bilimsel çalşmalar gerçekleştirdi. Buradaki üstün akademik performansı sayesinde Florida Gainesville Üniversitesi'nde profesörlük kadrosuna seçilmeyi başardı. Bu kurumda patoloji, onkoloji ile normal ve neoplastik dokuların biyolojisi gibi dersleri vererek kanser biyolojisi öğretim üyesi oldu.
Yurda Dönüş ve Fırtınalı Yıllar
Amerika'daki parlak kariyerine rağmen ülkesine borcunu ödemek isteyen profesör, 1952 yılında Türkiye'ye döndü. Ankara Numune Hastanesi Patoloji Şefliği görevine getirilen Çambel, bu makamda 1963 yılına kadar çalşmalarını aralıksız sürdürdü. Ancak takvimler 1963 yılını gösterdiğinde hayatı beklenmedik bir fırtınalı süreçle sarsıldı. 21 Mayıs 1963 tarihindeki ikinci askeri darbe girişimi başarısızlıkla sonuçlanınca, darbenin lideri Albay Talat Aydemir'in yargılandığı mahkemede onun yanında saf tuttu. Aydemir'in mahkemedeki savunmasının hazırlanmasına aktif destek veren ünlü hekim, Eylül 1963'te tutuklandı. 26 Eylül 1963 günü açıklanan mahkeme kararı doğrultusunda üç yıl ağır hapis cezasına çarptırıldı.
Bilim Aşkı ve Bıraktığı Miras
Hapis cezasının tamamını çekmeden tahliye edilen Dr. Perihan Çambel, siyasi duruşundan ve kararlarından hiçbir zaman pişmanlık duymadığını belirterek en büyük tutkusu olan kanser araştırmalarına kaldığı yerden devam etti. Darbeye katıldığı için Harbiye'den atılmış olan genç bir subay adayını evlat edinerek ona sahip çıktı. Yaşamı boyunca bir erkek çocuk annesi olan Çambel, bilim dünyasına önemli yazılı eserler de bıraktı. 1946 yılında kaleme aldığı "Ögenik Hakkında Düşünceler" adlı kitabı, tıp felsefesi açısından kıymetli bir kaynak olarak arşivlerde yerini aldı. Kanser araştırmalarıyla adını dünya tıp tarihine yazdıran hekim, 21 Ocak 1987 tarihinde İstanbul'da 78 yaşında haşata gözlerini yumdu.