Osman Nizâmî Paşa, 1856 yılında İstanbul'da dünyaya gelmiş, askeri ve diplomatik alanlarda önemli görevler üstlenmiş yetkin bir devlet adamıdır. Berlin Sefirikebiri olarak görev yapmış olan babası Ali Nizâmî Paşa'nın izinden giden ve dış politikadaki başarılarıyla tanınan Osman Nizâmî Paşa, hem cephelerde hem de temsilciliklerde ülkesine hizmet etmiştir. Eğitim hayatını tamamladıktan sonra kurmay subay olarak orduya katılmış, aynı zamanda imparatorluğun en çalkantılı dönemlerinde büyükelçilik ve bakanlık makamlarında bulunmuştur. Cumhuriyet devrinde ise resmi bir görev almayarak emekli bir yaşam sürmüş ve 1939 yılında yine doğduğu şehir olan İstanbul'da yaşamını yitirmiştir.
Askeri Eğitim ve Savaş Sahası
Osman Nizâmî Paşa, ilk ve orta öğrenimini tamamladıktan sonra 1876 yılında Mekteb-i Sultanî yani günümüzdeki adıyla Galatasaray Lisesi'nden mezun olmuştur. Eğitimine askeri alanda devam etmeye karar vererek Mekteb-i Erkân-ı Harbiye'ye girmiş ve bu önemli okuldan kurmay subay olarak mezuniyet derecesini almıştır. Mezun olduktan kısa süre sonra Osmanlı İmparatorluğu'nun askeri ve tarihi seyrini değiştiren en önemli mücadelelerden biri olan ve 93 Harbi olarak bilinen savaşa katılarak cephe hattında aktif görevler üstlenmiştir.
Diplomasideki Başarıları ve Onurlu İstifa Kararı
Askeri alandaki deneyimlerinin ardından diplomatik ve idari kariyerinde hızla yükselen Osman Nizâmî Paşa, Osmanlı'nın dış dünyayla olan ilişkilerinde kritik sorumluluklar üstlenmiştir. Paşa'nın kariyerinde öne çıkan önemli idari ve askeri görevler şunlardır:
- Mekteb-i Erkân-ı Harbiye sonrasında kurmay subay rütbesiyle ordu kadrolarına katılımı
- Eylül 1908 ile Ocak 1913 tarihleri arasında yürüttüğü Berlin Büyükelçiliği
- Haziran ile Aralık 1913 döneminde kabinede üstlendiği Nafia Nazırlığı
- Milli Mücadele döneminde 20 Ağustos 1921 ile 30 Ağustos 1922 tarihleri arasında yürüttüğü Roma Temsilciliği
I. Balkan Savaşı sonrasında Osmanlı sulh heyetine atanan Paşa, zorlu bir diplomatik görev üstlenmiştir. Heyette bulunduğu görev sürecinde ülkenin haklarını korumak adına büyük bir azimle mücadele etmiştir. Barış masasında ülkenin mağlubiyeti anlamına gelen ağır antlaşma koşullarını imzalamayı reddetmiştir. Tecrübeli diplomat, sergilediği bu tavrı son derece tarihi bir sözle de açıklamıştır. Ağır koşullardaki antlaşmayı imzalamaktansa kendi elinin kesilmesini çok daha uygun gördüğünü ifade etmiştir. Bu kararının ardından ise heyetteki görevinden istifa etmiştir. Daha sonraki yıllarda diplomasinin yanı sıra Milli Mücadele'ye de önemli destekler veren Paşa, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin İtalya başkentindeki temsilcisi olarak 20 Ağustos 1921 ile 30 Ağustos 1922 tarihleri arasında görev yapmıştır. Yeni kurulan Türkiye Cumhuriyeti döneminde herhangi bir resmi devlet görevi üstlenmeyen tecrübeli diplomat, hayatının geri kalan kısmını emeklilik günleriyle ve sakin bir şekilde İstanbul'da geçirmiştir.
Mustafa Kemal ile Kuzguncuk Görüşmesi
Osman Nizâmî Paşa'nın yaşamındaki önemli dönemlerden biri, 1902 yılında genç subay Mustafa Kemal ile yaptışı görüşmedir. Mustafa Kemal, 1902'de arkadaşı Ali Fuat Cebesoy'un babası İsmail Fazıl Paşa'nın Kuzguncuk'taki köşkünde kalmıştır. Ertesi gün köşke gelen Osman Nizâmî Paşa ile tanışmıştır. Görüşmede Paşa, II. Abdülhamid'in baskı rejimini yumuşatacağına dair hiçbir işaret bulunmadığını belirtmiştir. Mevcut istibdat idaresinin bir gün yıkılacağına inandığını ifade etmiştir. Ancak yerine gelecek Batılı bir idarenin memleketi kalkındıracağına şüpheyle yaklaştığını söylemiştir.
Mustafa Kemal, Paşa'nın II. Abdülhamid'in bir hafiyesi veya adamı olabileceği ihtimalinden kuşku duymuştur. Bu şüpheye rağmen kendi düşüncelerini cesaretle dile getirmekten çekinmemiştir. Genç subay, Batılı yönetim şekillerinin de zaman içinde gelişip olgunlaştığını dile getirmiştir. Türk milletinin çok büyük bir yeteneğe ve cevhere sahip olduğunu söylemiştir. Herhangi bir inkılap durumunda bugün görev başında bulunan eski idarecilerin kendi koltuklarını korumaya çalışmamaları şartıyla, memleketin çok daha hızlı gelişeceğini savunmuştur. Yeni nesiller içinden her açıdan itimada layık insanların çıkacağına, ayrıca bu kadroların ülkeyi yükselteceğine inandığını belirtmiştir.