Yirminci yüzyılın en üretken şarkiyatçılarından biri olan Osman Yaşar Reşer, Doğu dilleri ve kıymetli İslâm yazmaları üzerine gerçekleştirdiği derinlikli akademik çalışmalarla tanınan sıra dışı bir akademisyendir.
Asıl adı Oskar Emil Rescher olan araştırmacı, 1 Ekim 1883 tarihinde Stuttgart'ta dünyaya geldi.
Ömrünün büyük bölümünü adadığı İstanbul'da, 26 Mart 1972 günü hayata gözlerini yumdu.
Almanya'daki Nazi baskısından kaçarak sığındığı Türkiye'de 1937 yılında vatandaşlık aldı.
Bu süreçte hem kütüphanelerde görev üstlendi hem de nadide yazmaların Batı'ya ulaştırılmasına aracılık etti.
Akademik kimliğinin ötesinde uzun yıllar boyunca kitap ticaretiyle de ilgilenen Reşer, Doğu ile Batı arasında entelektülel köprüler inşa eden müstesna figürlerden biri haline geldi.
Stuttgart'tan Berlin'e Uzanan İlk Yıllar ve Aile Kökeni
Osman Yaşar Reşer, kökleri on yedinci yüzyıla kadar uzanan ve Güney Almanya'nın en geniş Yahudi cemaatlerinden birine mensup olan Rescher ailesinin ferdidir.
Stuttgart kentinde sanayici Karl Kauffmann'ın kızı olan annesi Leopoldina ile Schrozberg'den gelerek Stuttgart'ta tekstil ticaretinden büyük servet edinen babası Adolf'un tek çocuğuydu.
Ailenin diğer üyeleri arasında, hekimlik yapan dedesi Nehemias ile babasının tekstil işindeki ortağı olan amcası Otto bulunmaktaydı.
Anne ve babası 1882 yılında evlenmiş, ancak annesi Leopoldina 1943 yılında İkinci Dünya Savaşı sırasında muhtemelen Theresienstadt toplama kampında hayatını kaybetmiştir.
Genç Oskar, lise eğitimini 1902 senesinde Stuttgart'taki Eberhard-Ludwig-Gymnasium'da başarıyla tamamlayarak mezun oldu.
Askerlik vazifesinin ardından, 19 Ekim 1903'te Münih'teki Ludwig Maximilian Üniversitesi'nde hukuk eğitimine başladı.
Ancak bu alana ilgisi sınırlı kaldı ve kısa süre sonra, 18 Temmuz 1904'te kaydını sildirerek Berlin'e yöneldi.
Aynı sene Berlin'deki Friedrich Wilhelm Üniversitesi'nde Filoloji Fakültesi bünyesinde Şark Dilleri okumaya karar verdi.
1908 yılında mezun olan araştırmacı, 26 Haziran 1909'da aynı üniversitede İbn Cinnî üzerine hazırladığı doktora teziyle bilim doktoru unvanını kazandı.
Bilgi birikimini artırmak amacıyla 1909-1910 yıllarında Leipzig Üniversitesi'nde çalışmalarını sürdürdü.
Bu süreçte Alman Doğu Cemiyeti'ne (üye) seçildi ve araştırmaları dönemin saygın dergisi ZDMG'de yayımlanmaya başladı.
Şark Dünyası ile Buluşma ve Savaş Yılları
Akademik araştırmalarını derinleştirmek amacıyla sık sık İstanbul'a seyahat eden Reşer, buradaki ve Bursa'daki yazma eser kütüphanelerinde yoğun incelemeler gerçekleştirdi.
1909 ile 1914 yılları arasındaki bu verimli süreçte, İstanbul kütüphanelerinin eşsiz hazinelerinden ve büyük kütüphaneci İsmail Saip Sencer'in engin bilgisinden istifade etti.
Bu verimli dönemin ardından patlak veren Birinci Dünya Savaşı, Reşer'in hayatını cephe arkasına taşıdı.
Orduya çağrılan genç akademisyen, sırasıyla Montmédy ve Berlin yakınlarındaki Wünsdorf'ta bulunan esir kampında görev yaptı.
Buradaki görevi, Müslüman savaş esirlerinin yazdığı mektupların sansür denetimini gerçekleştirmekti.
Savaşın ilerleyen yıllarında ise Baalbek bölgesinde de askeri hizmette bulundu.
Büyük savaşın sona ermesinden sonra akademik çalışmalarına geri döndü.
Oskar Rescher, 1 Mayıs 1919'da Breslau'daki Friedrich Wilhelm Üniversitesi'nde Binbir Gece Masalları üzerine habilitasyonunu tamamladi.
Aynı kurumda şark dilleri üzerine dersler veren araştırmacı, 11 Mayıs 1925 tarihinde profesörlük unvanına layık görüldü.
Bu tarihi atama belgesinin aslı günümüzde Güler Doğan Averbek'in şahsi arşivinde korunmaktadır.
İstanbul'a Dönüş ve Türkiye'deki Bilimsel Mirası
Oskar Rescher, 1924 yılında henüz kırk bir yaşındayken Türkiye'ye kesin dönüş kararı alarak hayatının geri kalanını geçireceği İstanbul'a yerleşti.
Almanya'da yükselişe geçen Nazi rejimi nedeniyle vatanına dönemeyeceğini anlayan bilim insanı, Türk vatandaşlığına geçmek amacıyla resmi başvuruda bulundu.
Yaptığı müracaatın olumlu sonuçlanması üzerine araştırmacı, 2 Haziran 1937 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan kararname uyarınca resmen Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı oldu ve Osman Yaşar Reşer ismini aldı.
Ömrünün geri kalanını Ankara ve İstanbul'da geçirdi.
Bu şehirlerde pek çok saygın kurumda eğitmenlik ve uzmanlık görevlerini yürüterek Türk kültür hayatına katkı sağladı.
Osman Yaşar Reşer'in Türkiye'deki verimli çalışma hayatı boyunca görev üstlendiği önemli kurumlar şunlardır:
- İstanbul Erkek Lisesi, Harbiye Mektebi ve Darülfünun,
- Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi ile İslâm Tetkikleri Enstitüsü,
- İstanbul Arkeoloji Müzeleri ve Topkapı Sarayı Müzesi Yazma Eserler Kütüphanesi,
- Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi ve İstanbul İmam-Hatip Okulu,
- Gülhane Eğitim ve Araştırma Hastanesi.
Bilimsel çalışmalarının yanı sıra 1913 yılından itibaren İslâm yazmalarının Batı'ya satışına aracılık etti.
Reşer, hayatını boyunca Doğu kütüphanelerinin korunmasına büyük önem verdi.
26 Mart 1972 tarihinde İstanbul'da vefat eden bu büyük şarkiyatçı, arkasında hem çok zengin bir entelektülel miras hem de Doğu dillerine adanmış muazzam bir ömür bıraktı.