Ömer Asım Aksoy, Türk dilinin özleşmesi ve zenginleşmesi adına ömrünü vakfetmiş müstesna bir dilbilimci, hukukçu ve siyasetçidir. 5 Nisan 1898 tarihinde Gaziantep'te, Fatma Hanım ve Abdurrahman Efendi'nin evladı olarak dünyaya gelen Aksoy, cumhuriyetin kuruluş ve gelişim dönemlerinde çok yönlü aydın kimliğiyle öne çıkmıştır. Eğitim hayatının ardından öğretmenlikten savcılığa, milletvekilliğinden Türk Dil Kurumu genel yazmanlığına uzanan geniş bir yelpazede hizmet sunmuştur. Bilhassa halkbilim, atasözleri ve Türkçenin sadeleştirilmesi alanlarında ürettiği temel kaynak niteliğindeki eserlerle tanınır. Yazınsal ve kültürel mirasımıza sunduğu devasa katkılar, günümüzde de dil çalışmalarının pusulası olmaya devam etmektedir.
Milli Mücadele Ruhu ve Hukuk Yılları
Gaziantep'teki ilköğrenimini 1908'de, rüştiye eğitimini 1911'de tamamlayan Aksoy, 1916 yılında Ticaret İdadisinden mezuniyete hak kazandı. Genç yaşta memuriyet hayatına adım atarak 1917'de Halep Posta ve Telgraf Başmüdürlüğü bünyesinde kâtip olarak çalıştı. 1919'da Gaziantep'e dönerek hem telgraf memurluğu yaptı hem de Ticaret İdadisinde vekil Türkçe öğretmeni olarak çalıştı. 1919 sonbaharında İstanbul Tıp Fakültesi'ne kaydolsa da buradaki eğitimi fazla uzun sürmedi. Bağımsızlık aşkı, genç aydının hayat yolunu bambaşka bir mecraya sürükledi. 1920 ilkbaharında tıp eğitimini yarım bırakarak Fransız işgaline karşı Antep halkının başlattığı şanlı direnişe katılmak üzere memleketine geri döndü. Gaziantep'in 1921'deki düşüşünün ardından Maraş'a geçerek on ay kadar orada ikamet etmek zorunda kaldı. Şehrin düşman işgalinden tamamen kurtulmasının ardından doğup büyüdüğü topraklara kalıcı olarak dönen Aksoy, 1921-1925 yılları arasında eğitimden basına, cemiyet hayatından idari alanlara kadar geniş bir yelpazede Gaziantep'e hizmet sunmuştur. Bu dönemde yürüttığü faaliyetlerden bazıları şunlardır:
- Gaziantep Lisesinde Türkçe ve edebiyat öğretmenliği yaparken, Darü’l-Hilafeti’l Aliyye Medresesinde matematik dersleri vermiştir.
- Maarif-i Mahalliye-i İslâmiye Cemiyeti bünyesinde yönetim kurulu üyeliği ve Halk Mektebi müdürlüğü görevlerini yürütmüştür.
- Amerikan Kolejinde Türkçe öğretmenliği yaparken aynı zamanda Muallimler Cemiyeti başkanlığı görevini de üstlenmiştir.
- Gazisancak ve Halk Dili isimli mecmualarda başyazarlık yaparak yerel basının sesini duyurmuştur.
- Türk Ocağı vilayet umumi kâtipliğini de başarıyla idare etmiştir.
Hukuk eğitimi almak maksadıyla 1925 yılında İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesine kaydolan aydın, 1928'de buradan mezun oldu. Mezuniyetinin akabinde Nizip'te üç yıl boyunca cumhuriyet savcısı olarak adalet mekanizmasına hizmet verdi. Ardından Gaziantep'e dönerek 1931-1935 yılları arasında hem avukatlık yaptı hem de Gaziantep Lisesinde Türk dili ve edebiyatı öğretmenliğini yürüttü.
Türk Dil Kurumu Çalışmaları ve Siyasi Kariyeri
Siyasi ve idari tecrübesini pekiştiren Aksoy, 1931-1936 yılları arasında Cumhuriyet Halk Partisinin Gaziantep il başkanlığını yürüttü. 1936'da ise kurucu kadrolarında yer aldığı Halkevlerinin başkanlık koltuğuna oturdu. Başarıları sayesinde 1935'te CHP Gaziantep Milletvekili olarak parlamentoya girdi. 1950'ye kadar aralıksız dört dönem boyunca TBMM çatısı altında kentin temsilciliğini sürdürdü. Ankara günleri, dilbilimsel çalışmalarının kurumsallaşması adına mühim bir zemin hazırladı. TDK bünyesinde çalışarak 1941'de Filoloji (Derleme ve Tarama) Kolu başkanlığına getirildi. Dil sevdalısı aydın, 1963 yılında genel yazman seçilerek Türkçenin sadeleşme hareketine yön verdi. 1976 yılına dek bu iki mühim görevi eş zamanlı yürüttü. Dil Devrimi'ni anlatmak amacıyla 1971 yılında Macaristan'a giderek ilk ve tek yurt dışı seyahatini gerçekleştirdi.
Türkçenin Özleşmesi Yolunda Bırakılan İzler
Aksoy, öğretmenlikten milletvekilliğine dek pek çok meşakkatli mesleği icra etmesine karşın, hafızalardaki asıl yerini dilbilimci kimliğiyle almıştır. 1918 yılında kaleme aldığı ve yakın dostları Müslim ile Mustafa Akif'e ithaf ettiği “İki Damla Gözyaşı” şiiri, yazarın ilk basılı eseridir. Edebi üretimleri yalnızca şiirle sınırlı kalmamış, resim sanatı alanında da çeşitli çalışmalara imza atmıştır. Özellikle 1933 yılından sonra halkbilim ve dil alanındaki araştırmalarıyla dikkat çekmiş, 1950'li yıllarla birlikte ise Türk Dili dergisinde neşrettiği makalelerinde Türkçe kelimelerin kullanımını tavizsiz bir biçimde savunarak kamuoyunda derin bir iz bırakmıştır. 1987 yılından hayata gözlerini yumduğu ana dek aynı dergide “Öğrencemiz Türkçe” başlığı altında köşe yazıları yazarak halkı aydınlatmıştır. Hayat boyu üretkenliğini kaybetmeyen yazar, ardında devasa külliyat bıraktı. Aksoy'un zengin külliyatı; araştırma-inceleme, sözlük-derleme, deneme ve şiir gibi pek çok farklı türde kaleme alınmış yapıtları barındırmaktadır. Bu mühim eserlerin öne çıkan bazıları kronolojik sırayla şunlardır:
- 1925 yılında yayımlanan ilk büyük dil incelemesi İmlâmıza, Sarf ve Nahivimize Dair.
- Halkbilim çalışmalarının ilk örneklerinden olan 1933 tarihli Gaziantep Dilinin Tetkiki.
- Bölgesel ağızların şaheseri sayılan üç ciltlik devasa çalışma Gaziantep Ağzı (1945-46).
- Halk bilgeliğini süzgeçten geçiren üç ciltlik abidevi eser Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü (1971-77).
- Dil devriminin teorik ve pratik esaslarını tartışan 1982 tarihli deneme kitabı Dil Gerçeği.
Aile Yaşamı, Ödüller ve Vefat
Aydın kimliğinin yanı sıra 1925 yılında Beşire Hanım ile evlenerek dört çocuk babası olan Aksoy, ömrü boyunca çeşitli prestijli kurumlarca ödüllendirilmiştir. Bu ödüller şunlardır:
- 1988 yılındaki Dil Derneği Onur Ödülü.
- 1992 yılındaki Edebiyatçılar Derneği Onur Ödülü.
- 1993 yılındaki Kültür Bakanlığı Türk Kültürüne Üstün Hizmet Ödülü.
Gaziantep Üniversitesi 1991'de kendisine fahri doktora unvanı sunarken, TDK ise 1978'de yayımladığı armağan kitapla vefa göstermiştir. Ayrıca TRT ekranlarında gösterilen Kültür Bakanlığı destekli Simurg belgeseli onun hayatını ölümsüzleştirmiştir. 30 Ekim 1993 tarihinde başkent Ankara'da doksan beş yaşında vefat eden bu ulu çınarın anıları, 1999 yılında neşredilen Türkçe Bir Hayat kitabında yaşatılmaktadır.