Ömer Büyüka, bir asırlık ömrüne sığdırdığı eşsiz araştırmaları, edebi eserleri ve dil çalışmalarıyla Kafkasya kültür mirasını geleceğe taşıyan en önemli Abhaz asıllı Türk araştırmacı yazar ve şairlerin başında gelir. 1901 yılında Düzce sınırları içindeki Hacısüleymanbey köyünde dünyaya gözlerini açan Büyüka, hem Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemine hem de Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş ve gelişim yıllarına bizzat tanıklık etmiş müstesna bir entelektüeldir. Ailesinin 1878 yılındaki tarihi göç dalgasıyla başlayan yaşam serüveni, onu hayatı boyunca kendi köklerini aramaya, Abhaz dilini ve kültürünü incelemeye sevk etmiştir. Kendisi, yarattığı muazzam külliyatla sadece kendi soydaşlarının değil, tüm Türkiye'nin kü4ltürel zenginliğine unutulmaz katkılar sunmuştur.
Sürgünden Düzce'ye Uzanan Köklü Geçmiş
Ömer Büyüka'nın yaşam öyküsü, aslında Kafkasya'nın acı dolu tarihiyle doğrudan kesişir. Ailesi, Sohum yakınlarında bulunan tarihi Abjakua bölgesinden, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı (93 Harbi) sırasındaki büyük tehcir nedeniyle yurtlarını terk etmek zorunda kalmıştır. Osmanlı topraklarına sığınan ve köklü bir geçmişe sahip olan Abhaz Beygua ailesi, Düzce'nin Efteni olarak da bilinen Hacısüleymanbey köyüne yerleşmiştir. Genç Ömer, bu tarihi göçün ve kültürel kimliği koruma mücadelesinin tam ortasında büyümüştür. Köklerine olan derin bağlılığı, ilerleyen yıllarda yapacağı tüm araştırmaların temel motivasyon kaynağını oluşturacaktır.
Eğitim Hayatı ve Orman Mektebi Başarısı
Eğitim hayatına büyük bir ciddiyetle eğilen Büyüka, akademik disipliniyle her dönem çevresindekilerin takdirini kazanmıştır. Yükseköğrenimini tamamlamak üzere girdiği Orman Yüksek Mektebi bünyesinde üstün bir performans sergilemiştir. Genç araştırmacı, bu nitelikli eğitim kurumunu 1930 yılında birincilik derecesiyle bitirmeyi başarmıştır. Bu büyük başarının ardından, vatanın dört bir yanında devlet memurluğu görevlerini üstlenerek ülkesine hizmet etmiştir. Bürokrasi ve saha çalışmalarındaki titizliğini kariyeri boyunca sürdüren yazar, 1964 senesinde resmi olarak emekliye ayrılmıştır. Emeklilik dönemi, onun edebi ve bilimsel üretkenliğinin adeta zirveye ulaştığı yeni bir dönemin kapısını aralamıştır.
Kültürel Miras ve Abhazca Üzerine İncelemeler
Resmi görevlerinden sıyrıldıktan sonra kendisini tamamen yazı dünyasına adayan Büyüka, çok yönlü bir entelektüel portresi çizmiştir. Çeşitli ulusal ve yerel gazete ile dergilerde makaleler kaleme almış, iç dünyasını yansıtan derin şiirlerini okurlarla buluşturmuştur. Özellikle anadili üzerine yoğunlaşan yazar, Abhazca dil yapısı, tarihi ve kültürü üzerindeki tezlerini sistemli kitaplar haline getirmiştir.
Değerli yazarın hayatı boyunca ürettiği çalışmalar şu temel başlıklar altında toplanmaktadır:
- Gazete ve dergilerde yayımlanan edebi, sosyolojik ve tarihi makaleler
- Kafkasya halklarının sözlü ve yazılı kültürünü inceleyen bilimsel tezler
- Abhazca dil yapısı üzerine yaptığı derinlemesine araştırmalar ve kitaplar
- Duygu dünyasını yansıtan ve çeşitli yayın organlarında basılan özgün şiirler
- Henüz basılmamış ancak büyük bir bütünlük arz eden el yazması eserler
Devlet Ödülü ve Bir Asırlık Yaşamın Sonu
Yaptığı özverili çalışmalar, zamanla sınırları aşarak uluslararası alanda da yankı bulmuştur. Ünlü araştırmacının sıra dışı yaşamı ve kültürel mücadelesi, 1991 yılında çekilen özel bir belgesel filme konu edilmiştir. Bu anlamlı belgesel, onun geniş kitleler tarafından yeniden keşfedilmesini sağlamıştır. Hemen ardından 1992 yılında, Abhazya Cumhuriyeti Hükûmeti tarafından kendisine en prestijli ödüllerden biri olan Dırmıt Gulya Devlet Ödülü takdim edilmiştir. Bu ödül, onun ömrünü adadığı kültürel mirasın resmi bir tescili niteliğindedir.
Hem basılmış olan kitapları hem de dergi sayfalarında kalan makaleleri, yayımlanmamış diğer eserleriyle birlikte muazzam bir entelektüel bütünlük oluşturur. Kültür dünyasının bu ulu çınarı, 26 Şubat 2001 tarihinde İstanbul'da vefat etmiştir. Geride bıraktığı benzersiz külliyat, Kafkasya ve Abhaz kültürü üzerine çalışan yeni nesil araştırmacılar için en güvenilir rehberlerden biri olmaya devam etmektedır.