İzmir'de 1894 yılında dünyaya gelen Mustafa Necati Uğural, gencecik ömrüne koca bir ülkenin küllerinden doğuşunu sığdıran, Cumhuriyet'in kurucu kadrosunun en dinamik isimlerinden biridir. İlk gençlik yıllarında adım attığı öğretmenlik ve avukatlık mesleklerini vatan savunmasıyla birleştiren Necati Bey, 1 Ocak 1929 günü Ankara'da henüz 35 yaşındayken hayata gözlerini yummuştur. İşgal yıllarında halkı teşkilatlandıran, cephede silah kuşanan ve Meclis kürsüsünde devrimlerin savunuculuğunu üstlenen bu aydın devlet adamı, özellikle Harf İnkılâbı ve modern eğitim sisteminin kurulmasındaki reformist yaklaşımlarıyla Türkiye'nin çağdaşlaşma yolculuğuna yön vermiştir.
Milli Mücadele'nin Cesur Kalemi ve Cephe Adamı
Eğitim hayatını doğduğu şehir olan İzmir'de tamamlayan, ardından İstanbul Hukuk Mektebi'ni bitirerek hukukçu kimliği kazanan Mustafa Necati, ilk olarak İzmir Öğretmen Okulu'nda göreve başladı. 1914'te memleketine dönerek hem serbest avukatlık yaptı hem de kız öğretmen okulunda genç dimağları eğitti. Yakın dostu Hüseyin Vâsıf Çınar ile 1915 yılında Özel Şark Mektebi İdadisi'ni kurarak eğitimcilik yönünü güçlendiren genç hukukçu, okulun müdürlüğünü ve edebiyat öğretmenliğini üstlendi. Aydın-Kasaba Demiryolları'nda hukuk müşavirliği yaptığı dönemde, işgal güçlerince işten çıkarılan Türk işçilerin haklarını savunarak toplumsal mücadelenin içine girdi. İzmir Demiryolları İslam Memurini Teâvün Cemiyeti ile İhtiyat Zâbitânı Teâvün Cemiyeti'nin kurulmasına öncülük ederek, terhis olan yedek subayların Kuvayı Milliye saflarında yer almasını sağladı. İzmir'in işgali kapıdayken Türk Ocağı'nda yaptığı konuşmada kalemin yerini silahın alması gerektiğini haykıran Necati Bey, işgal üzerine İstanbul'a geçti. Dâhiliye Nezâreti bünyesinde görev alıp Balıkesir'e tayin edilen Fatin Bey'in yardımcısı olarak bu kente ulaştı. Yedi ayı aşkın süre boyunca Balıkesir'de kalan vatansever aydın, cephelerde elinde silahla savaşmaktan geri durmadı. Eniştesi Yüzbaşı Halit Bey ve Bulgurcu Mehmet Efe ile omuz omuza çarpıştı. Anzavur isyanına ve Yunan kuvvetlerine karşı Balıkesir Takip Müfrezesi'ni yönetti. Bu mücadeleyi basına da taşıyarak İzmir'e Doğru gazetesini çıkardı. Başyazılarıyla halkın direnç azmini diri tuttu. Aynı dönemde gençliğin gelişimi için Balıkesir İdman Yurdu'nun kurulmasını sağladı.
Hukuktan Bakanlığa Uzanan Cumhuriyet Kararlılığı
1920 yılında Saruhan mebusu olarak Büyük Millet Meclisi'ne katılan Mustafa Necati, yasama çalışmalarının yanı sıra olağanüstü dönemlerin en zorlu görevlerini üstlendi. Meclis kürsüsünde 54 farklı konuda 74 konuşma yaparak aktif bir parlamenter profili çizdi. Aynı zamanda Kastamonu ve Amasya İstiklâl mahkemelerinde başkanlık yaparak iç güvenliğin sağlanmasında hayati roller oynadı. İkinci dönemde İzmir milletvekili seçilen Necati Bey, savaş yorgunu ülkenin en büyük yaralarından birine merhem olmak adına adım attı. Onun önerisiyle kurulan Mübadele, İmar ve İskân Vekâleti'nin ilk bakanı seçildi. Bu görevinde beş ay gibi kısa bir sürede, göçmenlerin yerleştirilmesi ve harap olmuş Anadolu kentlerinin yeniden inşası için devasa bir teşkilatlanma kurdu. Başarısı, onu İsmet İnönü kabinesinde Adliye Vekili koltuğuna taşıdı. Şeyh Said isyanı sırasında Diyarbakır'da savcılık, ardından Şark İstiklâl Mahkemesi Başkanlığı görevlerinde bulunarak Cumhuriyet'in hukuk düzenini korudu.
Maarif Kurucusu ve Harf Devrimi'nin Mimarı
Mustafa Necati'nin dehasını en çok gösterdiği alan, 20 Aralık 1925'te üstlendiği Maarif Vekilliği oldu. Türkiye Muallimler Birliği Genel Başkanlığı'nı da yürüten Necati Bey, Türk eğitim sistemini baştan aşağı modernize etti. Çıkardığı 789 sayılı kanunla öğretmenliği kanunen itibarlı bir meslek haline getirdi. Tayin, terfi ve maaş haklarını güvence altına aldı. Eğitimde gerçekleştirdiği köklü reformlar şunlardır:
- Bakanlık merkez teşkilatının güçlendirilmesi ve Terbiye-i Umûmiye Heyeti'nin kurulması,
- Dil heyetinin oluşturularak bilimsel çalışmaların başlatılması,
- Eğitim kurumlarının denetim altına alınması ve köy okulları ile köy öğretmen okullarının kurulması,
- Öğretmen yetiştiren orta ve yüksek okulların açılması ile bölgesel müdürlüklerin (mıntıka eminliği) hayata geçirilmesi.
Onun dönemindeki en büyük devrim ise Latin harflerine geçişi sağlayan Harf İnkılâbı oldu. 1925 yılında kurulan Dil Heyeti'nin başlattığı çalışmalar, Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün tam desteğiyle 1928'de nihayete erdirildi ve Yeni Türk Alfabesi kabul edildi. Eğitim seferberliğinin en heyecanlı günlerinde apandisit rahatsızlığı geçiren genç bakan, 31 Aralık 1928'deki ameliyatın ardından 1 Ocak 1929'da vefat etti. Onun aziz hatırası, adı verilen Balıkesir'deki Necatibey Eğitim Fakültesi bünyesinde yaşamaya devam etmektedir.