Mustafa Adil Özder, Artvin ve çevresinin zengin halk kültürünü, geleneksel yaşam tarzını ve unutulmaya yüz tutmuş sözlü edebiyatını koruyup gelecek nesillere aktarmak amacıyla neredeyse tüm ömrünü araştırmalara vakfetmiş çok yönlü bir Türk araştırmacısı, şair ve yazardır. 1907 yılında Artvin'in Yusufeli ilçesinde doğan ve eğitimcilik kimliğinin yanı sıra halk edebiyatına kazandırdığı eşsiz derlemelerle tanınan yazar, 11 Kasım 1987 tarihinde Ankara'da hayata gözlerini yummuştur. Genç cumhuriyetin heyecan dolu ilk yıllarında başladığı öğretmenlik mesleğini yurdun dört bir yanında büyük bir bağlılıkla sürdürürken, özellikle kendi doğup büyüdüğü Artvin topraklarını at sırtında karış karış gezerek eşsiz halk değerlerini derlemiştir.
Savaş Yıllarından Cumhuriyet Muallimliğine Uzanan Yolculuk
Mustafa Adil Özder, Artvin Yusufeli'ne bağlı Demirkent köyünde, Muallim Mehmet Razi Efendi'nin evladı olarak dünyaya gözlerini açtı. I. Dünya Savaşı'nın zorlu muhaceret günlerinde henüz sekiz yaşındayken ailesiyle birlikte Çorum'un Sungurlu ilçesine göç etmek zorunda kaldı. Eğitim aşığı babası, savaşın gölgesinde bile oğlunun öğrenimini ihmal etmeyerek onu Kenzül-İrfan Nümune Mektebine gönderdi. Genç yaşta burada annesini kaybetmenin derin acısını yaşadı. 1920 yılının sonlarına doğru memleketlerindeki durumun düzeldiğini haber alan aile, yurtlarına geri dönmeye karar verdi. Demirkent'e dönen Özder, eğitimini babasının özel dersleriyle sürdürdü. Ersis Merkez Nümune Mektebinin sınavlarını dışarıdan tamamlayarak mezuniyetini elde etti. Cumhuriyet'in ilan edildiği o tarihi günde, 29 Ekim 1923'te Erzurum Darül Muallimin Mektebine kaydoldu. Babasının kutsal mesleğine duyduğu büyük hayranlık, onun bu yola kararlılıkla baş koymasını sağlamıştı. Erkek Muallim Mektebi adını alan bu eğitim yuvasından 1928 yılında başarıyla mezun oldu.
Anadolu Okullarında ve Cemiyet Hayatında Bir Ömür
Meslek hayatına Çanakkale'deki Bayramiç Merkez Zaferi Milli Mektebi'nde öğretmen olarak başlayan Özder, eğitim neferi olarak ülkesine hizmet etmeye başladı. 1930 yılında hemşehrisi Kıyafet Hanım ile dünya evine girdi. Bu örnek birliktelikten Nihal, Turan ve Demiray adlarında üç evlat sahibi oldu. Bu evliliğin ardından Borçka ve Yusufeli köylerinde öğretmenlik ile okul müdürlüğü görevlerini üstlendi. Askerlik görevini yedek subay olarak tamamladıktan sonra Borçka ve Şavşat ilçelerinde ilköğretim müdürlüğü koltuğuna oturdu. 1948 yılında Artvin Gazi İlkokulu kadrosuna atandı ve uzun yıllar burada görev yaptı. Son olarak Ankara Altındağ'da eğitimcilik yaparken Milli Eğitim Bakanlığı Folklor Enstitüsü bünyesinde uzman kadrosuna dahil oldu. 1971 senesinde bu seçkin kurumdaki görevinden kendi isteğiyle emekliye ayrıldı. Mesleki çalışmalarının yanı sıra sosyal sorumluluk projelerinde ve sivil toplum faaliyetlerinde de son derece aktif roller üstlendi. Şavşat Halkevi Başkanlığı ve Çocuk Esirgeme Kurumu şube yöneticiliği gibi sayısız sosyal vazifeyi büyük bir özveriyle yürüttü. Emekliliğinin ardından Kültür Bakanlığı çatısı altında Osmanlıca arşiv belgeleri ve eski eserler üzerinde titiz incelemeler gerçekleştirdi.
Halk Bilimine Adanmış Bir Hayat ve Ölümsüz Miras
Mustafa Adil Özder, Artvin'in eşsiz folklorunu, tarihini ve etnik kültürünü aydınlatmak için adeta ömrünü vakfetti. Karadeniz'in sarp coğrafyasında, at sırtında köy köy gezerek halk kültürüne dair paha biçilmez derlemeler topladı. 1930'da "Azmî" mahlasıyla hece vezninde şiirler karalamaya başladı. Âşık edebiyatına duyduğu ilgi onu bölgenin efsanevi halk şairleriyle bir araya getirdi. Ardanuçlu Âşık Efkârî ve Mecit Tokdemir gibi büyük halk ozanlarıyla karşılıklı atışmalar gerçekleştirdi. Topladığı halk ezgileri, ninniler, maniler ve tarihi belgeler dönemin prestijli mecmualarında neşredildi. Yazıları çok sayıda ulusal ve yerel yayın organında okuyucuyla buluştu:
- Türk Folklor Araştırmaları
- Bizim Çoruh
- Yeşil Artvin
- Turizm Dünyası
- Ulus Ekspres
- Hür Çoruh
Halk bilimine sunduğu üstün katkılar vesilesiyle 1986 yılında prestijli İhsan Hınçer Folklor Ödülü'ne layık görüldü. Kültür hayatına kazandırdığı on adet basılı kitap ve yüzü aşkın bilimsel makalenin yanı sıra geride bıraktığı sayısız yayınlanmamış taslak çalışması ve araştırma notları, onun Anadolu folkloruna ne derece derin bir iz bıraktığının somut kanıtıdır. Meydan Larousse gibi önemli ansiklopedilerde yaşam öyküsüne yer verilerek onurlandırılan yazar, geride kalan arşivini memleketinin kütüphanesine bağışladı. Vefatının ardından eserlerinin bir kısmı, öğrencisi ve manevi kızı olarak kabul ettiği araştırmacı Şahver Karasüleymanoğlu tarafından ilgili araştırmacılara ulaştırıldı.