Onaltı yüzyılın ikinci yarısında Osmanlı askeri tarihinde kritik roller üstlenen Murtazâ Paşa, özellikle iç isyanların bastırılmasında ve stratejik sınır kalelerinin savunulmasında görev yapmış kıdemli bir devlet adamıdır. Kendisi Diyarbakır Valiliği yaptığı dönemde Abaza Hasan Paşa ayaklanmasını sonlandırmak üzere görevlendirilmiştir. Murtazâ Paşa daha sonraki yıllarda Azak Kalesi savunmasıyla şöhret kazandı.
Abaza Hasan Paşa Ayaklanması ve Halep Planı
Sadrazam Köprülü Mehmet Paşa'nın Erdel seferi çağrısına katılmayan Abaza Hasan Paşa, Osmanlı yönetimine karşı büyük bir isyan başlattı. Dönemin padişahı tarafından bu ayaklanmayı bastırmakla görevlendirilen Diyarbakır Valisi Murtazâ Paşa, derhal harekete geçti. İki ordu, Aralık 1658 tarihinde Ilgın mevkiinde karşı karşıya geldi. Yapılan muharebede Murtazâ Paşa yenilgiye uğradı. Ancak bu yenilgi onu durdurmaya yetmedi.
Kış mevsiminin gelmesiyle birlikte asi lider askeri gücünü dağıtarak büyük bir stratejik hata yaptı. Bu durumu değerlendiren Murtazâ Paşa, Tutsak Ali Paşa ile iş birliği yaparak ortak bir plan hazırladı. Asi lideri görüşme bahanesiyle Halep'e davet ettiler. Burada tuzağa düşürülen Abaza Hasan Paşa, 1659 yılında hızlıca yakalanarak orada idam edildi. Bu büyük başarı üzerine Sultan IV. Mehmed, takdirini göstermek amacıyla paşaya kendi el yazısıyla hayır dualarını göndermiş, ayrıca kendisine özel bir kılıç ve kaftan hediye etmiştir.
Azak Kalesi Muhasarası ve Ruslara Karşı Direniş
Osmanlı-Kutsal İttifak Savaşları döneminde ordu kumandanlığı yapan Murtazâ Paşa, aynı zamanda Kefe Beylerbeyliği görevine getirildi. Onun komutanlık becerilerini sergilediği en büyük sınav ise Rus ordusunun Azak Kalesi'ne gerçekleştirdiği ilk kuşatmada yaşandı. Rus Çarı I. Petro, 31.000 kişilik ordusuyla 7 Haziran 1695 günü Azak önlerine gelerek muhasarayı başlattı. Murtazâ Paşa, Kırım Prensi I. Kaplan Giray ile omuz omuza vererek 7.000 askerle kaleyi savundu. Avuç içi kadar askerle yürütülen bu destansi savunma, Rus ordusunun 1 Ekim tarihinde kuşatmayı kaldırmasını sağladı.
Ertesi yıl intikam almak amacıyla geri dönen 75.000 kişilik devasa Rus kuvvetleri, karadan ve nehirlerden kaleye ilerledi. Aleksei Shein komutasındaki bu nehir ve kara birliklerine, kadırga filosuyla bizzat Çar I. Petro da destek verdi. Karadan ve denizden başlayan aralıksız bombardıman karşısında kaledeki Osmanlı garnizonu oldukça zor anlar yaşadı. Destek amacıyla gönderilen 4.000 asker ve 23 gemilik Osmanlı filosu, deniz savaşında iki gemi kaybederek çekilmek zorunda kaldı. İlk kuşatmanın yaralarını saramayan kale muhafızları, Ukrayna ve Don Kazaklarının 17 Temmuz'da dış surları aşmasına engel olamadı. Yardımsız kalan ve tüm savunma hattı çöken Türk birliği, düşmanın hem nehirlerden hem de karadan yürüttüğü yoğun bombardımana daha fazla direnç gösteremeyerek 19 Temmuz 1696'da teslim olmak zorunda kaldı.
Murtazâ Paşa'nın Üstlendiği Tarihi Rolleri
Murtazâ Paşa'nın Osmanlı askeri ve idari sistemindeki en belirgin rolleri şunlardır:
- Diyarbakır Valiliği ve asilerin lideri Abaza Hasan Paşa'nın Halep'te bertaraf edilmesi,
- Kefe Beylerbeyliği görevi kapsamında yürütülen askeri komutanlık faaliyetleri,
- 1695 yılında gerçekleşen I. Azak Kuşatması'nda I. Petro komutasındaki ordunun püskürtülmesi,
- 1696 yılındaki ikinci kuşatma sırasında kısıtlı imkanlarla son ana kadar sürdürülen Azak Kalesi savunması.