Türkiye'de sosyolojinin üniversitelerde bağımsız bir disiplin olarak kurumsallaşmasını sağlayan öncü akademisyen Mübeccel Belik Kıray, toplumsal değişimi ele alma yöntemiyle bilim dünyasında son derece özgün bir ekol kurmuştur. 1923 yılında İzmir'de dünyaya gözlerini açan ve 2007'de İstanbul'da vefat eden Kıray, ülkemizin modern sosyolojisinin temellerini atan en etkili isimler arasında yer alır. Seçkin akademisyen, yaptığı derin saha araştırmaları ve yetiştirdiği öğrencilerle toplumbilim alanına yön vermiştir. Kurduğu çerçeveyle toplumsal değişimi başarıyla analiz etmiştir.
İzmir'den Akademi Dünyasına Uzanan Yolculuk
Kıray, 1897 senesinde Girit'ten İzmir'e göç eden köklü bir ailenin kızı olarak Ege'nin incisinde doğdu. Çocukluğunu ve gençliğini bu liman kentinde geçiren sosyolog, lise eğitimini 1940 yılında tarihi İzmir Kız Lisesi'nde tamamladı. Yükseköğrenim için Ankara'ya yönelen Kıray, 1944 yılında Ankara Üniversitesi'nden başarıyla mezun oldu. Akademik kariyer basamaklarını hızla tırmanarak, sadece iki yıl sonra, 1946'da aynı üniversitede antropoloji alanında doktora derecesini kazandı. Bu dönemdeki çalışmaları gelecekteki başarılarının habercisi oldu.
Doktora sonrası dönemde hayatın zorlu yönleriyle de karşılaşan Kıray, 1951 Tevkifatı olarak bilinen siyasi tutuklama dalgasında gözaltına alınan isimlerden biri oldu. Serbest bırakıldıktan sonra çalışmalarına devam etti. Yaşadığı bu zorlu sürecin ardından akademik faaliyetlerine Ankara'da kaldığı yerden devam etti. Araştırmacı 1960 yılında doçentlik unvanına erişti. Bu unvandan altı sene sonra, 1966 yılında ise profesörlük payesine erişerek Türk akademik dünyasındaki yerini sağlamlaştırdı.
Sosyolojinin Kurumsallaşmasında Öncü Bir Akademisyen
Kariyerinin en verimli dönemlerinden birini Orta Doğu Teknik Üniversitesi bünyesinde geçiren Kıray, 1959 yılından 1973 yılına kadar ODTÜ Sosyal Bilimler Bölümünün gelişmesi için yoğun çaba harcadı. ODTÜ'deki görevinden 1973 yılında ayrılarak uluslararası alana açıldı ve Londra Ekonomi Okulu'nda "Morris Ginsberg Fellow" unvanıyla çalışmalar yürüttü. Türkiye'ye dönüşünde bilgi birikimini farklı kurumlara taşıyan Kıray, önce İstanbul Teknik Üniversitesi'nde dersler verdi, ardından 1982 yılından itibaren Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi bünyesinde mesleki hayatını sürdürdü. Ayrıca, Amerika Birleşik Devletleri'nde bulunan Austin Teksas Üniversitesi bünyesinde bir yıl boyunca ders vererek bilgi birikimini uluslararası öğrencilere aktardı.
Uluslararası alanda tanınan Kıray, aktif çalışma hayatı boyunca dünyanın önde gelen eğitim kurumlarında seri konferanslar verdi. Bu kapsamda Norveç'teki Bergen Üniversitesi, Mısır'daki Kahire Amerikan Üniversitesi, ABD'deki Berkeley Üniversitesi ve İsviçre'deki Zürih Teknik Üniversitesi gibi prestijli merkezlerde kürsüye çıktı. Değerli akademisyen 1989 yılında emekli oldu. Bilimsel üretkenliğini ve toplumsal konulara duyduğu ilgiyi yaşamının sonuna kadar başarıyla korudu.
Bilimsel Mirası ve Ölümsüz Eserleri
Yaşamı boyunca ortaya koyduğu kıymetli çalışmalar ve akademiye katkıları pek çok önemli ödülle taçlandırıldı. Kendisine ODTÜ Mustafa Parlar Ödülü, Eskişehir Anadolu Üniversitesi Fahri Doktor unvanı ve Aydınlanma Kadınları Ödülü takdim edildi. Bunların yanı sıra Kıray, 1994 senesinde Türkiye Bilimler Akademisi (TÜBA) şeref üyeliğine seçilerek onurlandırıldı. Mesleki başarılarının yanında özel yaşamında tıp doktoru İbrahim Zeki Kıray ile evli olan bilim insanı, ardında Türkiye sosyoloji tarihini derinden etkileyen zengin bir literatür bıraktı.
Öne çıkan akademik çalışmaları şunlardır:
- Ereğli, Ağır Sanayiden Önce Bir Sahil Kasabası (Kitap)
- Social Stratification as an Obstacle in Development (Kitap)
- Örgütleşemeyen Kent (Kitap)
- The Family of Migrani Workers (Makale)
- Changing Patterns of Patronage (Makale)
- Survivial Strategies of Peasants in Cities (Makale)
- Hayatımda Hiç Arkaya Bakmadım - Mübeccel B. Kıray ile Söyleşi (2001 yılında yayımlanan söyleşi kitabı)
Türkiye'de toplumbilim çalışmalarına özgün bir metodoloji kazandıran Kıray, 7 Kasım 2007 tarihinde İstanbul'da vefat etti. Geride bıraktığı tüm eserler ve kurucusu olduğu sosyoloji ekolü, bugün de geçerliliğini korumaktadır. Onun açtığı yoldan ilerleyen akademisyenler, Türk toplumunun değişim dinamiklerini Kıray'ın perspektifiyle anlamaya devam etmektedir.