Mithat Milli, Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemlerinden Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşuna uzanan kritik süreçte rol oynamış önemli bir Türk siyasetçidir. 1874 yılında Mardin'de dünyaya gelen Milli, aldığı rüştiye eğitiminin ardından devlet kademelerinde çalışmaya başlayarak memleketine hizmet etmiştir. Bürokratik tecrübesini yerel idareden ulusal parlamentoya taşıyan bu vatansever devlet adamı, hem Osmanlı Meclis-i Mebûsan'ının son döneminde hem de Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin kurucu meclisinde Mardin halkının sesi olmayı başarmıştır. O, küllerinden doğan bir neslin temsilcisiydi.
Mardin'den Başlayan İdari Hizmet Yolu
Genç yaşta eğitim hayatına adım atan Mithat Milli, dönemine göre önemli bir eğitim kademesi sayılan rüştiyeden mezun oldu. Eğitim hayatını rüştiye diplomasıyla taçlandırdı. Okul sıralarından mezuniyetinin akabinde bürokrasiye giren genç memur, nahiye müdürlüğü vazifesine getirildi. Bu yerel idarecilik görevi, ona halkın sorunlarını yakından gözlemleme ve devlet yönetimini en alt birimden öğrenme fırsatı sundu. Mardin ve çevresinde yürüttüğü başarılı idari çalışmalarla tanınarak yöre halkının sevgisini ve güvenini kazanmayı başardı. Böylece yerelde edindiği derin tecrübe, onun ileride üstleneceği büyük siyasi sorumluluklarının temelini oluşturdu.
Meclis Kürsüsünde İki Farklı Dönem
Mithat Milli, Osmanlı Meclis-i Mebûsan'ının son demlerinde Mardin mebusu seçilerek İstanbul'daki yasama faaliyetlerine katıldı. Mebûsan Meclisi'nin 4. Dönemi'nde sergilediği kararlı duruş, onun milli mücadele yıllarındaki aktif rolünün habercisi niteliğindeydi. İstanbul'un işgali sonrasında meclisin kapanması üzerine milli iradenin tecelligâhı olan Ankara'ya yöneldi. Başkentin işgal edilmesinin ardından Ankara'da toplanan ve 23 Nisan 1920 tarihinde tarihi bir törenle açılan kurucu mecliste Mardin milletvekili olarak yer alarak yeni devletin kuruluş belgelerine doğrudan imza attı. TBMM I. Dönem Mardin Milletvekili sıfatıyla yeni kurulan devletin yasal zeminini oluşturan çalışmalara omuz verdi. Tarihi mecliste memleketin kurtuluşu için canla başla çalıştı.
Siyasetçinin kariyeri boyunca üstlendiği başlıca resmi vazifeler şunlardır:
- Nahiye Müdürlüğü görevleri ile yerel yönetim tecrübesi
- Osmanlı Meclis-i Mebûsan IV. Dönem Mardin Mebusluğu ile imparatorluk düzeyinde temsil
- TBMM I. Dönem Mardin Milletvekilliği ile yeni devletin kurucu meclisinde yasama üyeliği
Vefatı ve Aile Yaşamı
Siyasi yaşamındaki yoğun mesaisinin yanında özel hayatına da ehemmiyet veren Mithat Milli, evli ve altı çocuk babasıydı. Ailesine bağlılığıyla bilinen tecrübeli siyasetçi, ömrünü ülkesine adadı. Yeni cumhuriyetin ilanından kısa süre sonra, 17 Aralık 1923 tarihinde hayata gözlerini yumdu. Geride bıraktığı şerefli siyasi miras ve hizmetleri, Mardin'in yerel tarihine ve Türkiye'nin kuruluş yıllarına altın harflerle kazındı.