Türk edebiyatının ve aydınlanma hareketinin önemli isimlerinden biri olan Mehmet Başaran, köy edebiyatı akımının şiirdeki en güçlü temsilcileri arasında yer alır. 25 Nisan 1926 tarihinde Kırklareli'nin Lüleburgaz ilçesine bağlı Ceylanköy'de dünyaya gözlerini açan Başaran; şair, yazar ve eğitimci kimlikleriyle topluma ışık tutmuştur. Cumhuriyet döneminin idealist ruhunu eserlerine ve mesleğine yansıtan usta kalem, 27 Haziran 2015 günü İstanbul'da hayata gözlerini yummuştur. Vefatının ardından cenazesi, doğduğu yer olan Ceylanköy'ün topraklarına emanet edilmiştir. Onun edebiyat dünyasındaki ve eğitim tarihindeki kalıcı izleri, günümüzde de tazeliğini korumaktadır.
Köy Enstitülerinden Sınıflara Uzanan Bir Aydınlanma Mücadelesi
Mehmet Başaran'ın düşünsel dünyasının ve toplumsal duyarlılığının şekillenmesinde Köy Enstitüleri çok büyük bir paya sahiptir. Gençlik yıllarında girdiği Kepirtepe Köy Enstitüsü'nü 1943 yılında başarıyla tamamlayan Başaran, eğitim aşkıyla yoluna devam etti. Ardından Hasanoğlan Yüksek Köy Enstitüsü'ne kaydoldu ve bu nitelikli eğitim kurumundan da 1946 senesinde mezuniyet derecesini aldı. Hayatını kendisiyle benzer bir vizyonu paylaşan, yine Köy Enstitüsü mezunu Hatun Birsen Başaran ile birleştirdi.
Vatan hizmetini yerine getirmek üzere gittiği askeri okulda ise beklenmedik bir gelişme yaşadı. Yedeksubay Okulu'nda eğitim gördüğü sırada çavuş rütbesine çıkarılan Başaran, bu zorlu sürece rağmen eğitimcilik idealinden asla vazgeçmedi. Askerlik vazifesinin nihayete ermesiyle birlikte, ömrünü çocukların ve köylerin aydınlanmasına adayacağı uzun soluklu öğretmenlik yıllarına ilk adımını attı.
Uzun yıllar boyunca yurdun farklı noktalarında çok yönlü mesleki roller üstlenen Başaran, eğitim sisteminin her kademesinde emek verdi. Bu doğrultuda üstlendiği temel görevler şunlardır:
- Köy enstitüsü öğretmenliği yaparak genç öğretmen adaylarının yetişmesinde pay sahibi oldu.
- Gezici başöğretmenlik unvanıyla köy okullarını denetleyerek eğitim kalitesini artırmaya çalıştı.
- İlkokul öğretmenliği vasıtasıyla çocukların ilk okuma yazma heyecanlarına ortaklık etti.
- Türkçe öğretmenliği görevini yürüterek dilimizin zenginliklerini yeni nesillere sevgiyle aktardı.
Sadece sınıflarda ders anlatmakla kalmayan idealist eğitimci, öğretmenlerin haklarını korumak ve mesleki dayanışmayı güçlendirmek amacıyla da yoğun çaba sarf etti. Türkiye Öğretmenler Sendikası'nın (TÖS) kuruluş faaliyetlerinde aktif şekilde kurucu çalışmalara katılan Başaran, örgütlü mücadelenin öncülerinden biri oldu. Topluma ve eğitime adanmış bu yoğun, yorucu ama bir o kadar da onurlu meslek hayatını 1979 yılında resmi olarak emekliliğe ayrılarak sonlandırdı.
şiirde Köy Edebiyatı Akımı ve Sanat Kuramı
Edebiyat tarihçileri tarafından 1950'li ve 1960'lı yıllarda gücünü artıran köy edebiyatı hareketinin şiir cephesindeki öncülerinden biri kabul edilen Mehmet Başaran, halkın sesini edebiyata taşıdı. Edebiyat dünyasına ilk adımı niteliğindeki ilk şiiri Köy Enstitüleri Dergisi bünyesinde neşredildi. Yazınsal üretkenliğini hayatı boyunca sürdüren şair, toplumsal gerçekçi ve yurt sevgisiyle dolu eserlerini dönemin prestijli yayın organlarında okuyucuya sundu. Eserlerinin sıklıkla yer bulduğu başlıca edebiyat dergileri şunlardır:
- Sanat dünyasında derin iz bırakan Adam Sanat ve Gösteri dergileri,
- Kültürel zenginliği yansıtan Kıyı ve köklü yayıncılık geleneğine sahip Varlık dergileri,
- Toplumsal eleştirinin merkezi olan Yansıma ve Yazko Edebiyat mecraları,
- Edebi tartışmaların odağındaki Yeditepe ve estetik arayışların adresi Yeni Biçem dergileri,
- Fikir dünyasını şekillendiren Yeni Ufuklar ve Yücel dergileri.
Mehmet Başaran, toplumcu düşünceyi ve halkın sorunlarını anlatırken didaktizmin, yani kuru öğreticiliğin tuzağına düşmemeyi başaran ender şairlerdendir. Fikirlerini estetik bir üslupla harmanlayıp şiirlerinin derinliklerine incelikle sindirmeyi bildi. şiirsel dünyasında direnme gücü ile gelecek güzel günlere duyulan umut temalarını iç içe, sarsılmaz bir bağla işledi. Kendi canlı gözlemleriyle, hayattaki bireysel deneyimlerini sanatsal bir potada birleştiren Başaran, bu özgün karakterini şiir kitaplarına yansıttı. Yazarın bu karakteristik temaları ve gözleme dayalı olgun çizgisi, özellikle Ahlat Ağacı ve Nisan Haritası isimli yapıtlarından sonra kaleme aldığı bütün şiir kitaplarında kendi damgasını hissettirdi.