Hatun Birsen Başaran, Köy Enstitüleri ruhunu hem öğretmenliği hem de kalemiyle yaşatan, Kayseri'de zorluklar içinde başlayıp Londra'da başarıyla süren eğitim yolculuğunu 1997 yılındaki vefatına dek sürdürmüş öncü bir Türk kadınıdır. Hayat arkadaşı Mehmet Başaran'ın edebi eserlerinde Elif adıyla ölümsüzleşen bu değerli eğitimci, çektiği çilelerle Anadolu kadınlarının sesi olmayı başarmıştır.
Zorluklardan Doğan Bir Cumhuriyet Eğitimcisi
Kayseri sınırları içindeki Pazarören yakınlarında ufak bir köyde dünyaya gözlerini açan Hatun Birsen Başaran, çocukluğunu doyasıya yaşayamayan kız çocuklarından biriydi. Bir arazi ihtilafı yüzünden hapse giren babasını orada kaybetmesiyle, yirmi yaşındaki gencecik annesiyle baş başa kaldı. Bu zorlu yaşam koşulları altındaki çırpınışlar sürerken, Pazarören Köy Enstitüsü'ne kabul edilmesi onun adına adeta bir dönüm noktası oldu. Enstitüdeki üstün başarısı ona yükseköğretim kapılarını açtı. Buradan mezuniyetinin ardından, Hasanoğlan Yüksek Köy Enstitüsü'ne kaydolarak eğitim serüvenini bir adım öteye taşıdı.
Eğitim ve Yazın Dünyasında Yükselişi
Hasanoğlan'daki eğitimini 'Kömagil Köyü'nde Giyim' başlıklı bitirme teziyle tamamlayan genç eğitimci, kalemiyle toplumsal meselelere eğildi. Enstitü bünyesinde çıkarılan yayın organında yayımladığı 'Elif Teyze' makalesi, köy kadınlarının maruz kaldığı ağır yükleri cesurca yansıtıyordu. Bu sarsıcı yazı, meşhur Hasan Ali-Kenan Öner Davası esnasında muhalif grubun suçlama hedeflerinden biri haline geldi. Yüksek bölümü başarıyla bitirmesinin akabinde yazar Mehmet Başaran ile nişanlanan Hatun Hanım, hayat arkadaşının yedek subay okulundan çavuş rütbesiyle çıkarılması üzerine üç sene boyunca sabırla onun dönüşünü bekledi.
Hatun Birsen Başaran'ın başarılı meslek hayatı boyunca görev yaptığı ve eğitim alanında iz bıraktığı başlıca yerler şunlardır:
- Kaynarca Köyü İlkokulu: İlk öğretmenlik deneyimini kazandığı köy okuludur.
- Havran ve Edremit İlkokulları: Balıkesir'de uzun süre idealistçe görev yaptığı eğitim kurumlarıdır.
- İstanbul Erenköy Kız Lisesi: Müdür yardımcılığı görevini başarıyla yürüttüğü köklü lisedir.
- Londra: Başarısı sebebiyle gönderildiği ve İngiltere eğitim sistemini incelediği şehirdir.
Londra'daki eğitim sistemine yönelik zengin izlenimlerini İmece mecmuasında okurlarla paylaştı. Gençlik yıllarında kaleme aldığı 'Elif Teyze' ile başlayan yazı serüveni, hayatı boyunca adeta gizli bir tutku halinde devam etti.
Acılarla Örülü Bir Özel Yaşam
Dışarıdan bakıldığında hayranlık uyandıran bu mesleki kariyerin ardında, büyük trajediler barındıran bir aile yaşantısı gizliydi. İlk göz ağrısı Filiz, dünyaya kalbi delik olarak gelmiş ve zorlu bir açık kalp operasyonu atlatmıştı. İktisat Fakültesi mezunu olan küçük kızı Deniz ise ülkenin en çalkantılı dönemlerinde devrimci saflarda yer alırken kendi yaşamına son verdi. Evlat acısıyla sarsılan anne, bu tarifsiz kederin gölgesinde yedi yıl yaşadıktan sonra akciğer kanseri sebebiyle 1997'de hayata gözlerini yumdu. Onun amansız hastalıkla mücadelesini aktaran kıymetli günlükleri, vefatının ardından eşi tarafından 'Can Evimde Mor Isırgan' adıyla kitaplaştırılarak edebiyat dünyasına kazandırıldı.