Türk siyasal yaşamının ve sosyalist hareketinin en özgün simalarından biri olan Mehmet Ali Aybar, 1908 yılında İstanbul'da dünyaya gözlerini açtı. Hukukçu kimliği, çok yönlü entelektüel birikimi ve milli sporcu unvanıyla tanınan Aybar, Türk soluna getirdiği barışçıl ve demokratik sol solukla bilinmektedir. Kurucusu ve lideri olduğu Türkiye İşçi Partisi (TİP) ile 1965 genel seçimlerinde sosyalist düşünceyi ilk kez Türkiye Büyük Millet Meclisi çatısı altına taşımayı başarmıştır. Ülkenin bağımsızlığı ve halkın refahı uğruna yürüttüğü bu mücadele, onu sadece bir siyasi figür haline getirmekle kalmamış, aynı zamanda yakın tarihin en çok tartışılan ve saygı duyulan entelektüellerinden biri yapmıştır.
Pistlerden Hukuk Kürsülerine
Gençlik yıllarında spora duyduğu büyük tutku, Mehmet Ali Aybar'ı genç yaşta atletizm sahalarına yönlendirdi. Spor onun için sadece bir uğraş değildi. Eğitim hayatını seçkin eğitim kurumlarından Galatasaray Lisesi'nde sürdürürken, aynı zamanda pistlerde fırtına gibi esiyordu. Pistlerdeki başarısı adeta göz kamaştırıyordu. 1928 ile 1936 yılları arasında Türk Milli Atletizm Takımı'nın en önemli koşucuları arasında yer alan genç atlet, 1928 Amsterdam Olimpiyatları'nda ülkesini temsil etme gururunu yaşadı. Kısa mesafe koşularında, özellikle de 100 metre ve bayrak yarışlarında kırdığı Türkiye rekorları ile adını spor tarihine altın harflerle yazdırdı. Nitekim 1931 yılında düzenlenen Balkan Şampiyonası'nda birincilik elde eden 4x100 bayrak takımının da en önemli parçalarından biriydi.
Spor kariyerindeki bu disiplini akademik yaşamına da taşıyan Aybar, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi'ni başarıyla tamamladı. Mezuniyetinin ardından akademik çalışmalarına odaklanarak aynı fakültede devletler hukuku doçentliğine kadar yükseldi. Ancak onun hür düşünen, toplumsal meselelere duyarlı yapısı tek bir alanla sınırlı kalamazdı. Kendi doğrularının peşinden gitmeyi seçti. 1946 yılında dönemin etkili yayın organlarından Vatan gazetesinde kaleme aldığı eleştirel ve siyasi yazılar, akademideki parlak kariyerinin ani bir biçimde sonlanmasına neden oldu. Üniversitedeki görevinden uzaklaştırılmasına rağmen fikirlerinden ödün vermeyen Aybar, bundan sonraki süreçte mücadelesini avukatlık ve yayıncılık yoluyla sürdürdü. Çıkardığı Hür ve Zincirli Hürriyet gibi gazetelerle demokratikleşme taleplerini yüksek sesle dile getirdi; bu muhalif duruşu nedeniyle hapis cezalarıyla karşı karşıya kaldı.
Güler Yüzlü Sosyalizm ve TİP Dönemi
Mehmet Ali Aybar'ın Türk siyasetinde bir dönüm noktası oluşturması, 1962 yılında Türkiye İşçi Partisi'nin genel başkanlığı görevini üstlenmesiyle gerçekleşti. Onun karizmatik liderliğinde sendikacılar ve aydınlar ortak bir paydada buluşarak güçlü bir muhalefet cephesi oluşturdu. Aybar liderliğindeki TİP, 1965 genel seçimlerinde tarihi bir başarıya imza atarak meclise 15 milletvekili göndermeyi başardı. Bu, sol adına tarihi bir adımdı. Kendisi de İstanbul milletvekili olarak parlamentoya girdi ve burada yaptığı etkili konuşmalarla geniş kitlelerin sesi oldu. 1969 seçimlerinde de bu başarısını tazeleyerek meclisteki yerini korudu.
Siyasi çizgisini belirlerken dogmatik kalıplardan uzak duran Aybar, Türkiye'nin kendi gerçekliklerine uygun ve insani özü ön planda tutan bir ideolojiyi benimsedi. Siyaset literatürüne kazandırdığı "Türkiye'ye özgü, güler yüzlü sosyalizm" kavramı, onun demokrasiye ve bireysel özgürlüklere verdiği değerin en somut göstergesiydi. Ancak bu özgün yaklaşım, zamanla parti içindeki diğer geleneksel gruplarla arasında görüş ayrılıklarının doğmasına yol açtı. Özellikle 1968 yılında Sovyetler Birliği'nin Çekoslovakya'yı işgal etmesine sert bir biçimde karşı çıkması ve Leninist parti modelini eleştirmesi, parti içinde büyük bir kopuşun fitilini ateşledi. Behice Boran ve Sadun Aren gibi önemli isimlerle yaşadığı derin fikir ayrılıkları neticesinde, 1969 yılında TİP genel başkanlığından, 1971 yılında ise partiden tamamen ayrılmak zorunda kaldı.
Fikir Dünyası ve Siyasi Mirası
Partisinden ayrıldıktan sonra da toplumsal mücadelesine ve entelektüel üretimine ara vermeyen Mehmet Ali Aybar, uluslararası alanda da saygın bir yer edindi. Onun adalet arayışı sınırları aşmıştı. ABD'nin Vietnam'daki savaş eylemlerini sorgulamak amacıyla kurulan dünyaca ünlü Russell Mahkemesi'nde yargıçlık yaparak küresel adalet arayışına katkı sağladı. Ünlü şair Nâzım Hikmet'in kuzeni olan Aybar, kalemi ve fikirleriyle toplumu aydınlatmaya devam etti. Yazmak onun için bir nefesti. Siyasi birikimini aktarmak üzere 1975 yılında Sosyalist Devrim Partisi'ni kurdu ve bu partinin genel başkanlığını yürüttü.
Yaşamının son dönemine kadar yazmayı ve üretmeyi sürdüren tecrübeli siyasetçi, 10 Temmuz 1995 tarihinde İstanbul'da kalp yetmezliği nedeniyle aramızdan ayrıldı. Naaşı, İstanbul'un tarihi mezarlıklarından Aşiyan Mezarlığı'na defnedildi. Ardında bıraktığı düşünsel mirası ve eserleri, Türkiye'deki demokratik sol hareketin gelişiminde yol gösterici olmaya devam etmektedir.
- Bağımsızlık Demokrasi Sosyalizm
- TİP Tarihi
- Vietnam Günlüğü