Azerbaycan'ın yiğit evlatlarından olan Mehmet Akpolat, bilinen diğer ismiyle Memmed Rzayev, ömrünü bağımsızlığa adamış bir kahramandır. Kafkasya'dan Anadolu'ya uzanan destansı bir mücadele yürüttü. İlk olarak Azerbaycan ordusunda subaylık yapan Akpolat, vatanının işgaliyle birlikte Anadolu'ya geçti. Böylece savaş cephesini Türk topraklarına taşımış oldu. Ülkesinin bağımsızlık mücadelesinde en ön saflarda çarpıştı. Bolşevik istilasının ardından Türkiye'ye yerleşti. Türk Silahlı Kuvvetleri bünyesinde 31 yıl boyunca onurla hizmet vererek albay rütbesine kadar ulaştı.
Gence'den Başlayan Askeri Hayat
Memmed Rza oğlu Rzayev, 1897 senesinde Gence kentinin İmamali mahallesinde hayata gözlerini açtı. İlk ve orta öğrenimini 1914 yılında tamamlayarak Gence şehir okulundan mezun oldu. Ardından Tiflis'teki teknik okula kaydoldu. Ancak 1917 senesinde eğitiminin son aşamasındayken patlak veren Ekim Devrimi ve beraberindeki büyük kaos, genç adamın hayatının seyrini tamamen değiştirdi. Okulu yarıda bırakarak vatan savunması için gönüllü şekilde orduya katılan Rzayev, sekiz aylık erlik döneminin ardından 1918 yılının Mayıs ayında Gence'de kurulan askeri okulda eğitim görmeye başladı. Aynı yılın Kasım ayında başarıyla mezun olarak subay adayı rütbesiyle Gence'deki 1. Topçu Tugayı bünyesinde yer alan 1. Tümen'in 1. Bataryası'na atandı.
Karabağ Savaşları ve Üstün Kahramanlıklar
Askeri kariyerine adım atar atmaz Karabağ bölgesine sevk edilen genç subay, burada yerel halka yönelik acımasız katliamlar gerçekleştiren Ermeni Taşnak çetelerine karşı amansız bir mücadeleye girişti. Özellikle Abdallar ve Hanlık köyleri civarında yürütülen zorlu muharebelerde gösterdiği büyük cesaret ve stratejik zeka sayesinde kısa sürede dikkatleri üzerine çekti. Bu başarılarından dolayı 22 Mart 1919 tarihinde teğmen rütbesine layık görüldü. Muharebe sahasındaki liderliği vesilesiyle de müfreze komutanı olarak görevlendirildi. Üstün başarıları hız kesmeden devam edince, aynı yılın Ağustos ayında vaktinden önce terfi ettirilerek batarya komutanlığı vazifesine getirildi.
Azerbaycan topraklarındaki huzuru bozmak isteyen Ermeni-Taşnak birlikleri, 21 Mart 1920 tarihinde Askeran bölgesinde konuşlu bulunan Cavanşir piyade alayının mevzilerine baskın düzenleyerek geçidi ele geçirdi. Bu hain saldırı üzerine Azerbaycan ordusu 26 Mart 1920 günü General Dron'un kuvvetlerine karşı geniş çaplı bir temizlik harekatı başlattı. Genç komutan Memmed Rzayev de sevk ve idare ettiği topçu bataryası ile bu kritik operasyonda ön saflarda çarpıştı. Askeran civarında günlerce süren kanlı çarpışmalar, Azerbaycan milli ordusunun kesin zaferiyle sonuçlandı. Düşman unsurları Nisan ortasında tamamen temizlendi.
Bolşevik İşgali ve Direniş Yılları
Azerbaycan Cumhuriyeti'nin Bolşevik Rusya tarafından işgal edilmesinin ardından Memmed Rzayev, bağımsızlık meşalesini söndürmemek adına direnişe devam etti. 1920 yılının Mayıs ayında işgalci güçlere karşı başlatılan tarihi Gence ayaklanmasında aktif rol üstlendi. Şehrin savunulmasında günlerce çarpıştıktan sonra Karabağ'a geçti. Haziran 1920'de Nuru Paşa komutasında teşkil edilen Karabağ ayaklanmasına katıldı. Ne yazık ki bu direniş hareketinin de başarısızlıkla sonuçlanması üzerine, komutasındaki topçu bataryası ile birlikte geri çekilmek zorunda kaldı. Beraberindeki süvari ve piyade alaylarından geriye kalan muharip güçlerle birlikte Karyagin ve Cebrail yönüne doğru çekilen Rzayev, Araz Nehri'ni geçerek İran topraklarına sığındı.
İran sınırını geçerken yaşanan zorlukları hatıralarında dile getiren kahraman asker, işgalci Bolşevik ordusuyla girdikleri son çatışmaların ardından dört sahra bataryası ile birlikte Hudaferin Köprüsü üzerinden sınırı aştıklarını belirtir. Çetin doğa koşulları ve yol bulunmaması sebebiyle İran topraklarında dört adet çöl topunu bırakmak mecburiyetinde kaldılar. Ancak bataryanın kritik aparatlarını kurtarmayı başarıdılar. Yanlarında taşıdıkları askeri malzemeler şunlardır:
- Top dürbünleri ve nişangah aparatları
- Karanlıkta yön bulmayı sağlayan el fenerleri
- Topların taşınmasında kullanılan bazı koşum takımları
İran'daki zorlu serüvenin ardından yeniden Araz Nehri'ni geçip Nahçıvan'ın Ordubad ilçesine ulaştılar. Burada atıl vaziyetteki iki adet çakmaksız ve dürbünsüz topu yanlarında getirdikleri parçalarla çalışır hale getirdiler. Bu toplarla Ermeni güçlerine karşı yeniden cephe aldılar. XI. Tümen bünyesinde, Veysel Bey'in komutasındaki taburla birlikte Develi ve Şahtahtı bölgelerinde düşmana karşı kahramanca savaştılar.
Türkiye'deki Yeni Hayatı ve Mirası
Nahçıvan'daki çatışmaların ardından Anadolu'ya geçerek Türk Kurtuluş Savaşı'na katılan bu milli kahraman, burada Mehmet Akpolat adını almıştır. Hayatını adadığı askeri üniformayı Türk Silahlı Kuvvetleri bünyesinde tam 31 yıl boyunca şerefle taşımıştır. Akpolat, albay rütbesiyle emekli olmuştur. Hem Azerbaycan'ın hem de Türkiye'nin bağımsızlık mücadeleleri uğruna ömrünü cephelerde harcamıştır. İki kardeş ülkenin ortak askeri tarihinin en parlak şahsiyetlerinden biri olarak hafızalarda yer edinmiştir.