Mahmud Muhtar Katırcıoğlu, Osmanlı İmparatorluğu'nun son döneminde valilik ve nazırlık gibi kritik makamlarda bulunmuş önemli bir asker ve devlet adamıdır. 1867 senesinde İstanbul'da dünyaya gelen figür, babası Gazi Ahmed Muhtar Paşa'nın izinden giderek askeri kariyerinde hızla yükselmiştir. Tarihi kaynaklarda Mahmut Muhtar Paşa adıyla da anılan bu önemli bürokrat, Balkan Savaşları'nda gösterdiği mücadeleler ve Cumhuriyet dönemindeki Yüce Divan yargılamasıyla Türk siyasi tarihinde yer edinmiştir. 1935 yılında İtalya açıklarında seyreden bir gemide yaşamını yitiren Katırcıoğlu, ardında askeri başarılar ve fırtınalı bir siyasi geçmiş bırakmıştır. Bu biyografide, Osmanlı'nın bu önemli şahsiyetinin eğitiminden cephedeki mücadelesine ve sürgün yıllarına uzanan hayatını inceleyeceğiz.
Askeri Eğitimi ve Cephedeki İlk Mücadeleleri
Mahmud Muhtar Katırcıoğlu, 93 Harbi Kafkas Cephesi Komutanı ve Sadrazam Ahmed Muhtar Paşa'nın oğlu olarak dünyaya geldi. Askeri eğitimine 1885 yılında Harbiye'de başladı. Eğitimini geliştirmek amacıyla gönderildiği Almanya'daki Metz Harbiyesi'nden 1888 yılında mezun oldu. Ardından Prusya Kraliyet Ordusu bünyesinde teğmen rütbesiyle hizmet verdi. Yurda döndüğünde ise Harbiye mektebinde hocalık yapmış ve ayrıca Erkân-ı Harbiye'nin Görevleri dersini okutmuştur. 1897 Osmanlı-Yunan Savaşı patlak verdiğinde miralay rütbesine sahipti. Bu savaşta aktif olarak rol alıp askeri dehasını gösterdiği başlıca muharebeler şunlardır:
- Velestin Muharebesi
- Çatalca Muharebesi
- Dömeke Muharebesi
1900 senesinde Fransız Büyük Manevraları'nda Osmanlı ordusunu temsil etme görevi ona verildi. Aynı sene piyade dairesi ikinci başkanlığı makamına atanarak yeni idari görevlerine başladı.
Siyasi Yükselişi, Aydın Valiliği ve Bahriye Nazırlığı
1908 yılında İkinci Meşrutiyet'in ilan edilmesinin ardından ferik-i evvel rütbesine terfi etti. Bu rütbeyle Hassa Ordusu Birinci Fırkası'nın komuta kademesine getirildi. Tarihe 31 Mart Vakası olarak geçen isyanın bastırılmasında büyük başarılar elde etti. Askeri alandaki başarıları onu sivil yönetime de taşıdı. 17 Eylül 1909 tarihinde Aydın valiliği görevine atandı. Aydın şehrinde bizzat valilik yaptığı bu dönem yaklaşık bir yıl kadar sürmüştür. Valilik vazifesinin hemen devamında, 2 Ekim 1910 tarihinde Bahriye Nazırlığı koltuğuna oturdu. İbrahim Hakkı Paşa kabinesinde üstlendiği bu nazırlık görevi, kabinenin topluca istifa etmesiyle son buldu. Buna rağmen devlet kademelerindeki nüfuzunu kaybetmedi. 1912 yılının ortalarında, babası Gazi Ahmet Muhtar Paşa'nın sadrazamlık makamında bulunduğu büyük kabine döneminde yeniden Bahriye Nazırlığı görevine getirilerek Osmanlı askeri denizcilik faaliyetlerinin başına geçti. Bu dönem, onun askeri ve idari kariyerinin en hareketli ve en tartışmalı safhalarından birini teşkil edecektir.
Balkan Savaşları Cephesi ve Berlin Elçiliği
Balkan Savaşları patlak verdiğinde Mahmud Muhtar Paşa, Şark Ordusu bünyesindeki 3. Ordu'nun komutasını üstlendi. Ordunun başında Kırkkilise, Lüleburgaz ve Birinci Çatalca muharebelerinde düşman kuvvetlerine karşı çetin mücadeleler verdi. Birinci Çatalca Muharebesi sırasında savunmada bekleyen askeri birlikleri cephede bizzat denetlediği esnada Bulgar kuvvetlerinin gerçekleştirdiği şiddetli taarruz neticesinde vücuduna isabet eden darbelerle ağır şekilde yaralandı. Bu ağır yaralanma sonucunda gazi unvanı alarak cephedeki aktif askeri görevinden ayrılmak zorunda kaldı. Sağlına yeniden kavuştuktan sonra, 1913 yılında Berlin Büyükelçisi olarak atanıp Almanya'ya gitti. Aslında kendisi St. Petersburg kentinde büyükelçilik görevi yapmayı daha çok arzu etmekteydi. Ne var ki dönemin sadrazamı Mahmud Şevket Paşa, onun Rusya lehine tavır takınmasından endişe duyuyordu. Bu sebeple Almanya'nın İstanbul Büyükelçisi Wangenheim'ın da görüşü alınarak Berlin'e gönderilmesi uygun görüldü. Almanya'da diplomatik görevini sürdürdüğü esnada Enver Paşa ile derin fikir ayrılıkları yaşadı. Yaşanan bu derin anlaşmazlıklar neticesinde 1917 senesinde üstlendiği resmi görevlerinin tamamından istifa etti. İstifasının hemen ardından İstanbul'dan tamamen ayrılarak bir daha payitaht topraklarına geri dönmedi. Hayatının geri kalan uzun kısmını İskenderiye, Mısır ve çeşitli Avrupa ülkelerinde geçirdi.
Yüce Divan Yargılaması, Sürgün ve Vefatı
Mahmud Muhtar Katırcıoğlu, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin kuruluşundan bu yana gerçekleşen meclis soruşturmaları neticesinde Yüce Divan'a sevk edilen az sayıdaki siyasetçi ve bürokrat arasında yer alır. Tarihe geçen bu yargılama süreci, onun Bahriye Nazırlığı yaptığı döneme ait bazı icraatlarıyla ilgilidir. Katırcıoğlu, Bahriye Nazırlığı yaptığı dönemde Anadolu Demiryolu Kumpanyası adına İngiliz menşeili Times Iron Works adlı kuruluşa hazineden yirmi bin İngiliz lirası değerinde kefaletsiz ödeme yaparak devleti zarara uğrattığı gerekçesiyle itham edilmiştir. Devlet hazinesini zarara uğrattığı iddiasıyla 30 Mayıs 1929 tarihinde Yüce Divan'a sevk edilmesine karar verilmiştir. 3 Kasım 1929 tarihinde neticelenen mahkeme kararına göre, firmaya ödenen 22 bin Türk altınının yüzde 5 iskonto edilerek kendisinden tahsil edilmesine hükmedilmiştir. Bu yargılama, Türkiye'nin siyasi ve hukuki tarihinde derin izler bırakan davalardan biri olmuştur. Yaşamının son yıllarını sürgünde geçiren Katırcıoğlu, 16 Mart 1935'te İskenderiye'den İtalya'nın Napoli kentine seyahat ederken gemide vefat etti. Vefatının ardından cenazesi Kahire'ye götürülerek burada toprağa verildi.
Eserleri ve Yazın Hayatı
Mahmud Muhtar Katırcıoğlu, askeri ve siyasi kariyerinin yanı sıra yazın dünyasına da katkıda bulunmuştur. Tarih, politika ve askeri hatıra alanında eserler yazdı. Kaleme aldığı kitaplarında bizzat kendi askeri tecrübelerini ve döneminin zorlu şartlarını aktarmıştır. Onun yazdığı bu eserler, kendi döneminde tanık olduğu askeri ve siyasi gelişmeleri detaylandırmaktadır. Bu yazılı miraslar geçmişi aydınlatan önemli kaynaklardır.