Türk tiyatrosunun kurucu kuşağının en önemli temsilcilerinden biri olan Mahir Canova, sahne sanatlarına kattığı derin vizyon, yetiştirdiği paha biçilmez öğrenciler ve yönettiği başyapıtlarla Türkiye'nin kültür tarihine yön vermiş efsanevi bir yönetmen ve eğitmendir. 30 Aralık 1914 tarihinde Yunanistan'ın Kavala kentinde Hasbiye Hanım ile Ahmet Fehmi Canova'nın oğlu olarak dünyaya gelen bu büyük usta, Ankara Devlet Konservatuvarı'ndan mezun olan ilk kuşak tiyatrocular arasında yer alarak sanat dünyasında çığır açmıştır. Ömrünü sahne ışıklarına ve tiyatro eğitimine adayan Canova, rejisörlük kariyerinde ulaştığı zirve noktalarıyla Türk sahnesinin modernleşme sürecine en güçlü katkıyı sunan isimlerin başında gelir. 16 Şubat 1993 tarihinde İstanbul'da 79 yaşında aramızdan ayrılan sanatçı, arkasında silinmez izler ve ismiyle yaşayan sahneler bırakmıştır.
Eğitim Yılları ve Sahneye İlk Adımlar
Geleceğin usta yönetmeninin eğitim yolculuğu, çocukluk yıllarının geçtiği İzmit'te başladı. İlk ve orta öğrenimini İzmit'te tamamladı. Ardından Balıkesir'e yönelerek Gazi Balıkesir Necatibey Öğretmen Okulu'na girdi. 1935 yılında bu okuldan başarıyla mezun olup Eskişehir İnkılap İlkokulu'nda öğretmenlik yapmaya başladı. Ancak içindeki sanat ateşi onu Ankara'da yeni kurulan Dil ve Tarih-Coğrafya Fakıltesi'ne sürükledi. Burada Hindoloji ile Alman filolojisi derslerine devam etti. 1936-37 döneminde hayatının dönüm noktasını yaşayarak Ankara Devlet Konservatuvarı Tiyatro Bölümü'nün yatılı sınavlarını kazandı. Öğrencilik yıllarında dahi dikkat çeken yeteneği sayesinde 1939'da ünlü Alman tiyatro insanı Prof. Carl Ebert'in sahneye koyduğu "Gülünç Kibarlar" eserinde rol aldı. Konservatuvarın ikinci sınıfındayken bilgi ve görgüsünü artırmak amacıyla Ebert'in de desteğiyle Fransa ve Almanya'ya gönderildi. 1941 yılında Salih Canar, Muazzez Lutas (Kurtoğlu), Ertuğrul İlgin, Nermin Sarova ve Nüzhet Şenbay gibi isimlerle birlikte okulun ilk mezunlarından biri olarak meslek hayatına adım attı. Mezuniyetin ardından yine Ebert'in yanında rejisör yardımcılığı üstlenirken, okulda sahne ve mimik dersleri vermeye başladı.
Türk Tiyatrosunun Zirvesinde Bir Yönetmenlik Serüveni
Sanat yaşamı boyunca hem sahne arkasında hem de idari yönetimde büyük sorumluluklar alan usta sanatçı, Ankara Devlet Konservatuvarı'nda Tiyatro Bölüm Başkanlığı görevini 1970'li yıllara kadar başarıyla yürüttü. Eş zamanlı olarak Devlet Tiyatroları bünyesinde rejisör ve başrejisör olarak çalıştı. 1950 senesinde Ankara Radyosu sanat sorumlusu oldu. Tiyatronun kitlelere ulaşmasında radyo oyunlarının gücünü de böylece kullanmış oldu. Yönetmenlikteki dehasını sergilediği tarihi anlardan biri, 1947 yılında Küçük Tiyatro'nun açılış eseri olan Ahmet Kutsi Tecer imzalı "Köşebaşı" oyununu sahnelemesiydi. Aynı dönemde Büyük Tiyatro'nun açılışında da yine Tecer'in "Köroğlu" adlı eserini yönetti. 1963 yılında Kenterler sahnesinde Necati Cumalı'nın meşhur "Nalınlar" oyununu başarıyla sahneye koydu. Ülkenin dört bir yanında tiyatronun gelişmesi için çabalayan Canova; Hasanoğlan Köy Enstitüsü, İzmir Şehir Tiyatrosu, İzmir Ara Tiyatrosu, Kent Oyuncuları ve Arena Tiyatrosu gibi topluluklarda çok sayıda yapıta hayat verdi. Halkevleri Merkez Yönetim Kurulu'nda görev alarak tiyatro kurslarının açılmasını sağladı. Isparta Belediye Şehir Tiyatrosu'nun kuruluşunda seçmeleri bizzat gerçekleştirerek eğitimleri başlattı. 1972'de Bursa Devlet Tiyatrosu'ndayken kariyerinin 100. rejisini tamamlamanın gururunu yaşadı. 1978 yılında Güngör Dilmen'in kaleme aldığı "Midas'ın Kördüğümü" adlı oyunu sahneledikten sonra resmi olarak emekliye ayrıldı.
Efsanevi Bir Eğitimci, Politika ve Kültürel Miras
Çevresinde "Hoca", "rejisörler rejisörü" ve "usta rejisör" gibi unvanlarla anılan Mahir Canova, Devlet Tiyatroları kadrolarının yetişmesinde en büyük pay sahibi olan eğitmendir. Onun rahlesinden geçen öğrenciler arasında Türk tiyatrosunun devleşen isimleri bulunur:
- Yıldız Kenter
- Bozkurt Kuruç
- Yıldırım Önal
- Kerim Afşar
- Yücel Erten
- Tamer Levent
Birçok ünlü isim onun tedrisatından geçti. Raik Alnıaçık ve Ergin Orbey gibi usta aktör ve yönetmenler de bu değerli isimlerdendir. Emekliliğinin ardından 1981 yılında kurulan Danışma Meclisi'ne seçilen usta sanatçı, Türkiye Büyük Millet Meclisi'ndeki tek sanatçı üye olarak meclis kürsüsünde de kültür ve sanatı savundu.
Özel yaşamında Gündüz Sencer ile evlenen Canova'nın bu birliktelikten 1951 yılında Ceylan Saltuk adında bir kızı ve kendisi gibi tiyatro sanatına gönül vererek ünlü bir aktör olacak oğlu Civan Canova (d.1955) dünyaya geldi. Eşi Gündüz Sencer ile yollarını ayırdıktan sonra Sencer, 1963 yılında sinema oyuncusu Kartal Tibet ile evlenmiştir.
Sanatla geçen elli yılı aşkın ömründe pek çok prestijli ödüle layık görülen usta yönetmen, 26 Aralık 1985'te okul arkadaşları Muazzez Kurtoğlu ve Nermin Sarova ile birlikte yarım asırlık sanat hayatları onuruna düzenlenen gecede özel bir ödül aldı. 1991 senesinde ise Kültür Bakanlığı tarafından ilk konservatuvar mezunlarına verilen 50. Şeref Yılı Ödülü ile onurlandırıldı. 16 Şubat 1993'te İstanbul'da vefat eden Mahir Canova'nın aziz hatırasını yaşatmak isteyen Devlet Tiyatroları, Ankara'daki seçkin sahnelerinden birine Mahir Canova Sahnesi ismini vermiştir.