Tarihin tozlu sayfalarında kalmış en sıra dışı askerlerden biri olan Osmanlı subayı Kemal Kaya Efendi, Avrupa'daki eğitiminin ardından Kafkasya cephelerinde savaşmış, ardından yolu Doğu Türkistan ve Çin ordularına uzanmış gizemli bir şahsiyettir. Genç yaşlarında Almanya ve Paris gibi önemli merkezlerde eğitim gören bu subay, I. Dünya Savaşı sırasında Von Epp komutasındaki birliklerde askeri yeteneklerini sergilemiştir. Ancak onun asıl serüveni, Mustafa Kemal Atatürk tarafından Türkiye dışına sürgün edilmesiyle başlar. Kendisi gibi sürgün edilen bir başka subayla birlikte Doğu Türkistan'a ayak basan Kemal Kaya Efendi, burada bölgesel güç dengelerini değiştiren askeri ve diplomatik hamlelere imza atmıştır.
Sincan'da Güç Savaşları ve İntikam Arayışı
Doğu Türkistan topraklarına adım attığı andan itibaren karmaşık siyasi ilişkilerin merkezinde yer alan Kemal Kaya Efendi, Sincan valisi Jin Shuren ile karşı karşıya geldi. 1930 yılında Jin Shuren tarafından bölgeden sınır dışı edilmesi, hayatında yeni bir dönüm noktası oluşturdu. Uğradığı bu haksızlığın intikamını almak isteyen eski Osmanlı askeri, dönemin güçlü figürlerinden Ma Zhongying'in hizmetine girmekte gecikmedi. Validen intikam alma arzusuyla dolup taşan Kemal Kaya Efendi, Ma Zhongying'i Sincan'a saldırması yönünde ikna etti. Aynı süreçte Çin Kuomintang hükûmeti de vali Jin Shuren'in bağımsız dış politikasından rahatsızdı. Hükûmet, valinin bir an önce görevden uzaklaştırılmasını talep ediyordu.
Bu karmaşık ittifaklar zinciri içinde Kemal Kaya Efendi, Ma Zhongying'in kurduğu Kuomintang 36. tümeni (Ulusal Devrimci Ordusu) bünyesinde kurmay başkanı unvanıyla görev aldı. Askeri dehası ve stratejik öngörüleriyle ordunun yönetiminde kilit bir rol üstlendi. Sincan'daki görevi sırasında ünlü İsveçli kâşif Sven Hedin ile tanışma fırsatı da buldu. Ancak bitmek bilmeyen savaşlar ve zorlu coğrafi koşullar, zamanla onu derinden yıprattı. Artık hem Sincan hem de Kansu bölgelerindeki bu amansız mücadelelerden bıkmış durumdaydı. Tek arzusu, doğduğu topraklara, yani memleketi Türkiye'ye geri dönebilmekti.
Kemal Kaya Efendi'nin Yaşamındaki Kritik Duraklar
Sıra dışı subayın ömrü boyunca iz bıraktığı ve faaliyet yürüttüğü coğrafyalar şu şekilde sıralanabilir:
- Avrupa (Almanya ve Paris): Gençlik yıllarında askeri ve entelektüel birikimini kazandığı eğitim merkezleri.
- Kafkasya Cephesi: Von Epp komutasındaki birliklerde I. Dünya Savaşı'nın çetin koşullarında çarpıştığı ilk büyük savaş meydanı.
- Doğu Türkistan ve Sincan: Sürgün edildikten sonra kurmay başkanlığı ve komiserlik gibi üst düzey görevler üstlendiği son sığınağı.
Esaret, Yol Komiserliği ve Sovyet Ajanlığı İddiaları
Büyük umutlarla başladığı geri dönüş yolculuğu, 1934 yılında Kumul bölgesinde trajik bir şekilde kesintiye uğradı. Sovyet yanlısı askeri güçler tarafından ele geçirilen Kemal Kaya Efendi, acilen Urumçi'ye nakledildi. Birçok sürgün askerin aksine, zindana atılmak ya da idam edilmek gibi karanlık bir sonla karşılaşmadı. Şaşırtıcı bir kararla Sincan Yol İnşaatı Komiseri olarak görevlendirildi. Onun bu sıra dışı kurtuluşu ve elde ettiği yeni makam, çevresinde şüpheyle karşılandı. Pek çok çevre, rakipleri gibi cezalandırılmamasını bir Sovyet ajanı olmasına bağladı ve bu iddia uzun süre konuşuldu.
Bölgedeki diğer pek çok Jön Türk subayının aksine Kemal Kaya Efendi, farklı bir siyasi çizgi benimsemiştir. Birinci Doğu Türkistan Cumhuriyeti'ne danışmanlık yapan, Japonlar ile yakın işbirlikleri kuran ya da Turancılık ideallerini savunan meslektaşlarından tamamen ayrışmıştır. O, hayatının hiçbir döneminde Turancılık fikirleriyle ilgilenmemiş, yalnızca askeri görevlerine ve vatanına dönme arzusuna odaklanmıştır.