Celali aşiretinin köklü kollarından biri olan Hesesori boyuna mensup Kürt kökenli Osmanlı isyancı ve siyasetçi İbrahim Heski, yirminci yüzyılın başlarında Doğu Anadolu bölgesinde yaşanan fırtınalı tarihi olayların en dikkat çeken figürlerinden biridir. Babası Hesk ve annesi Têlî'nin evladı olarak dünyaya gelen bu karizmatik lider, bölgedeki nüfuzlu konumu ve askeri kabiliyetiyle Ağrı ayaklanmalarının başaktörü haline gelmiştir. Çeşitli tarihi vesikalarda İbrahim Ağa, İbrahim Paşa, Heskizâde İbrahim, Bırho ve Bro Haski Tello gibi farklı isimlerle anılan Heski, hayatı boyunca sınırları aşan askeri ve siyasi bir mücadele yürüterek Doğu Anadolu tarihine derin izler bırakmıştir. İngiliz seyyah ve yazar Rosita Forbes'un eserlerinde bölgesel bir kahraman ve yiğit bir savaşçı olarak betimlediği Heski, ömrünün son anına kadar inandığı dava uğruna silahını elinden düşürmemiştir.
I. Dünya Savaşı'ndan Ağrı Eteklerine
İbrahim Heski'nin mücadele dolu öyküsü, aslında küresel bir çatışma olan Birinci Dünya Savaşı yıllarına kadar uzanmaktadır. O dönemde Osmanlı topraklarını işgale girişen Rusya İmparatorluk Ordusu'na karşı cephede yer alarak milis güçleriyle birlikte savaşan Heski, askeri tecrübesini bu zorlu yıllarda pekiştirmiştir. Savaşın ardından Anadolu'da esen fırtınalı rüzgarlar ve 1925 yılındaki Şeyh Said İsyanı'nın yenilgiyle sonuçlanması, onun hayatında yepyeni bir sayfa açmıştır. Bu büyük ayaklanmanın başarısızlığa uğramasının ardından üzerindeki baskının artmasıyla birlikte, güvenli bir sığınak olarak gördüğü Ağrı Dağı'nın sarp yamaçlarına çekilmeye karar vermiştir. Ancak bu geri çekilme, yeni bir mücadelenin kıvılcımına dönüşmüştür. 1926 yılına gelindiğinde İbrahim Heski; Hasenanlı, Celali ve Haydaranlı gibi bölgenin en güçlü ve kalabalık aşiretlerini tek bir sancak altında toplamayı başarmıştır. Bu güçlü ittifakın komutasını üstlenerek, bölgedeki askeri otoriteye karşı Birinci Ağrı İsyanı'nı resmen başlatmıştır. Mayıs 1926'da Demirkapı mevkisinde yaşanan şiddetli çatışmalarda, Türk Ordusu'nun 9. Tümenine bağlı 28. Piyade Alayı ile Jandarma birlikleri isyancılara karşı kesin bir üstünlük kuramamıştır. Çatışmaların ardından askeri birlikler Doğubeyazıt sınırına kadar çekilmek zorunda kalmıştır. Haziran ayının ortalarına gelindiğinde ise çember daralmış, İbrahim Heski ve beraberindeki savaşçılar 28. ve 34. alaylar tarafından yoğun bir kuşatma altına alınmıştır. Bu kritik askeri ablukadan sıyrılmayı başaran Heski, Yukarı Demirkapı güzergahını kullanarak manevra yapmış ve zorlu doğa koşullarında İran topraklarına geçiş yapmıştır.
Ağrı Cumhuriyeti Dönemi ve Siyasi Nüfuz
Sınırın diğer tarafına geçiş, İbrahim Heski için mücadelenin bittiği anlamına gelmiyordu. 28 Ekim 1927 tarihine gelindiğinde, bölgede bağımsızlık iddiasıyla ortaya çıkan Hoybun örgütü, ilan ettiği Ağrı Cumhuriyeti ile yeni bir siyasi yapı kurdu. Bu yapılanma içerisinde İbrahim Heski, üstlendiği kritik rollerle hareketin en tepe noktasına yerleşti. Hoybun yönetimi tarafından bağımsızlık ilanıyla eş zamanlı olarak kurulan bu Ağrı Cumhuriyeti'nin başkanlığına getirilen Heski, aynı zamanda bağımsız Kürdistan'ın Ağrı Eyaleti valiliği görevine de atandı. Bu süreçte ailesi ve yakın çevresi de onunla birlikte hareket etti. Ayaklanmaya doğrudan iştirak eden yakın akrabaları şu isimlerden oluşmaktaydı:
- Oğulları: İlhami, Ömer ve Davut
- Kardeşleri: Ahmet ve Eyüp
- Annesi: Têlî (Ayaklanma sırasındaki çatışmalarda ölmüştür)
Ancak bu çetin mücadele aile için çok ağır bedelleri de beraberinde getirdi. Ayaklanma sırasında meydana gelen kanlı çatışmalardan birinde, İbrahim Heski'nin kardeşi Ahmet ve yüz yaşına basmış olan yaşlı annesi Têlî hayatlarını kaybettiler. Siyasi ve askeri gerilimin giderek tırmanması ve askeri harekatların yoğunlaşması üzerine Ağrı ayaklanmalarının nihayete ermesiyle birlikte Heski, sadık adamları ve milis güçleriyle birlikte yeniden İran sınırının içerisine çekilmek zorunda kaldı.
İran Topraklarındaki Son Direniş ve Ölümü
İran'a sığınan Kürt gruplar ile Fars yönetimi arasındaki ilişkiler de zamanla çatışmalı bir boyuta ulaştı. 1931 yılına gelindiğinde, Maku bölgesi civarında İran ordusu ile Kürt kuvvetleri arasında son derece şiddetli çarpışmalar patlak verdi. Fars cephesinde bu hareketliliği bastırmak amacıyla Albay Muhammed Ali Han komutasındaki 2. Azerbaycan Tugayı devreye sokuldu. Çatışmaların şiddetinin giderek artması nedeniyle Tebriz ve Erdebil bölgelerinden Albay Kalb Ali Han idaresindeki askeri takviye birlikleri de operasyon alanına sevk edildi.
25 Temmuz 1931 tarihinde, Çaldıran'ın Siyahçeşme mevkisinde iki tarafı karşı karşıya getiren nihai ve çok kanlı bir meydan muharebesi yaşandı. Bu amansız çarpışma esnasında Fars ordusunun takviye kuvvet komutanı Albay Kalb Ali Han öldürüldü. Ancak Kürt tarafı de bu muharebede telafisi imkansız kayıplar verdi. Başta Celali aşiretinin efsanevi önderi İbrahim Heski ve onun sadık kardeşleri olmak üzere, ayaklanmanın önde gelen üç ya da dört önemli lideri bu çatışmada hayatını kaybetti. İbrahim Heski'nin Siyahçeşme'deki bu son savaşı, hem Ağrı ayaklanmaları sürecinin askeri liderlik kadrosunun tasfiye olmasına hem de bölgedeki direnişin en önemli figürlerinden birinin tarih sahnesinden çekilmesine neden olmuştur.