Türkiye'de modern edebiyat eleştirisinin seyrini değiştiren Hüseyin Cöntürk, 1918 yılında İzmir'de dünyaya gözlerini açtı ve Türk edebiyat dünyasında nesnel eleştiri kuramının öncüsü olarak derin izler bıraktı. İnşaat mühendisliği eğitiminin ardından kamu kurumlarında bürokratlık yaparken, bir yandan da 1950 ve 1960'lı yıllarda çıkardığı ve yazdığı dergilerle edebiyatta öznelliğe savaş açtı. Dönemin genç kuşak şair, yazar ve eleştirmenlerini her çarşamba evinde düzenlediği edebiyat oturumlarında bir araya getirerek yetişmelerini sağlayan usta kalem, 22 Haziran 2003 tarihinde Ankara'da hayata gözlerini yumdu.
Mühendislik Kariyerinden Nesnel Eleştirinin Öncülüğüne
İzmir'de ilk ve orta öğrenimini tamamlayan Cöntürk, yükseköğrenimini İstanbul'da sürdürdü. İstanbul Teknik Üniversitesi İnşaat Fakültesi'nden 1941 yılında başarıyla mezun oldu. Aldığı bu teknik eğitimin ardından, yaşamı boyunca inşaat mühendisi ve yönetici unvanlarıyla farklı devlet kuruluşlarında görev aldı. Rasyonel ve analitik düşünce yapısını iş hayatında kullanan Cöntürk, bu yaklaşımını daha sonra edebiyat eleştirisine de taşıyacaktı.
Edebiyat alanındaki esas çıkışını 1950'li ve 1960'lı yıllarda gerçekleştiren yazar, dönemin en önemli yayın organlarında boy gösterdi. Yazılarıyla veya yayıncı kimliğiyle katkıda bulunduğu başlıca dergiler şunlardır:
- Yenilik, Pazar Postası ve Türk Dili
- Yeni Ufuklar, Varlık ve Ataç
- Yayın kadrosunda bizzat yer aldığı Dönem ve Yordam
Bu mecralarda yayımlanan makalelerinde, o döneme kadar hakim olan deneme üsluplu, kişisel hislere dayalı öznel eleştiri tarzına sert bir duruş sergiledi. Türkiye'de nesnel eleştiri anlayışının öncülerinden biri oldu.
Çarşamba Toplantıları ve 1960 Kuşağı Üzerindeki Etkisi
Cöntürk, yalnızca teoride kalmayıp genç edebiyatçılara sunduğu karşılıksız destekle de edebiyat tarihinde sarsılmaz bir yer edindi. Özellikle 1960 Kuşağı şair ve yazarlarının yetkin birer eleştirmen olarak yetişmesinde onun emeği büyüktür. Ankara'daki evinde uzun yıllar boyunca aksatmadan gerçekleştirdiği Çarşamba Toplantıları adeta gayriresmi bir akademi işlevi gördü. Her çarşamba günü bu çatı altında buluşan, farklı ilgi alanlarına ve görüşlere sahip gençler, edebiyattan sanata pek çok konuyu derinlemesine irdeleme şansı buldular. Bu oturumlar gençlerin yetişmesinde büyük rol oynadı.
Kuramdan Uygulamaya: Eserleri ve Edebi Mirası
İlk kitabı Eleştirmeden Önce 1958 yılında çıktı. Bu yapıtında Batı'daki New Criticism (Yeni Eleştiri) akımından esinlenen Cöntürk, eleştirme eyleminin teorik altyapısını kendi kelimeleriyle eleştirme kuramı ekseninde ele aldı. Bu teorik yaklaşımını iki yıl sonra, 1960 yılında çıkardığı Çağının Şairi adlı ikinci kitabıyla sürdürdü. Bu çalışmasında ise şiir sanatının kuramsal boyutlarını masaya yatırarak Türk şiirine yön veren analizler sundu.
Sonraki kitaplarında ise kuramdan uygulamaya yöneldi. 1962 tarihli Günlerin Götürdüğü adlı kitabında tanınmış eleştirmen Suut Kemal Yetkin'in yazılarını mercek altına aldı. Şiir analizi alanında ise 1961'de Turgut Uyar ve 1964'te Behçet Necatigil ve Edip Cansever Üstüne başlıklı kitaplarıyla bu şairlerin yapıtlarını derinlemesine inceledi. 1960'lı yılların ardından aktif edebiyat dünyasından fiziksel olarak uzaklaşsa da genç şair ve yazarlara duyduğu ilgi ve desteği ömrünün sonuna kadar sürdürmekten geri durmadı.
Vefatının ardından Hüseyin Cöntürk'ün geride bıraktığı zengin arşiv, edebiyat dünyasına kazandırılmaya devam etti. Hayattayken çıkardığı kitapların yanı sıra dergilerde kalan makaleleri, tartışma yazıları ve denemeleri derlendi. Ayrıca sağlığında kitap formuna kavuşmamış olan Eleştirme Sözlüğü ve Şairler Sözlüğü çalışmaları da gün yüzüne çıkarıldı. Ege Berensel'in yayına hazırladığı, Haluk Aker ve Nuran Tezcan'ın da önemli katkılar sunduğu bu devasa külliyat, Yapı Kredi Yayınları tarafından iki cilt halinde basılarak okuyucuyla buluşturuldu. Böylece nesnel eleştirinin bu büyük isminin mirası geleceğe taşınmış oldu.