Hikmet Kıvılcımlı, 1902 yılında Priştine'de doğan, Türk solunun en üretken teorisyenlerinden öncü bir yazar, yayıncı ve siyasetçidir. Ömrünün 22,5 yılını cezaevlerinde geçiren bu kararlı Marksist-Leninist kuramcı, 11 Ekim 1971'de Belgrad'da hayata gözlerini yumuştur. Kurtuluş Savaşı saflarından ömrünün son günlerindeki sürgün yollarına dek durmaksınzın üreten aydının en büyük mirası, son yıllarda yeniden ilgi odağı haline gelen özgün Tarih Tezi olmuştur.
Kurtuluş Savaşı'ndan Tıp Fakültesine
Münire Hanım ile Priştine'de Posta Telgraf Müdürlüğü yapan Hüseyin Bey'in oğlu olan Kıvılcımlı, henüz 17 yaşındayken Kurtuluş Savaşı'na katılarak Yörük Ali Efe çetesinde Kuvâ-yi Milliye gönüllüsü oldu ve Köyceğiz Kuvâ-yi Milliye Askerî Kumandanlığı yaptı. Savaş sonrasında İstanbul'a gelerek Vefa Lisesini bitirdi ve sınavla İstanbul Tıp Fakültesine kaydoldu. Öğrencilik yıllarında Kurtuluş ve Aydınlık gibi yayınlar vasıtasıyla komünist düşüncelerle tanışarak 1920'lerin başında Türkiye Komünist Partisine (TKP) katıldı. 1925'teki Beşiktaş Akaretler Kongresi'nde Merkez Komitesine seçilerek gençlik sorumluluğunu üstlendi. Aynı yıl ilk yazılarını Aydınlık gazetesinde yayımlamaya başladı.
Hapis Yılları ve Vatan Partisi Deneyimi
Fikirleri sebebiyle hayatı kovuşturmalarla geçen Kıvılcımlı, toplam 22,5 yıl hapiste kaldı. 1925 yılındaki Takrir-i Sükûn Kanunu sonrası İstiklal Mahkemesinde yargılanıp 10 yıl kürek cezası alsa da bir yıl sonra afla serbest kaldı. 1927 Tevkifatı'nda Vedat Nedim Tör ile Şevket Süreyya Aydemir'in partiden ayrılarak arşivleri teslim etmesi üzerine tutuklanıp 3 ay hapis yattı. 1929 İzmir Davası'nda 4,5 yıl ceza alan teorisyen, en mühim yapıtlarından Yol: TKP'nin Eleştirel Tarihi kitabını 1932'de yayımladı.
1938 Donanma Davası'nda Nâzım Hikmet ile beraber yargılanarak 15 yıl hapis cezasına çarptırıldı. 12 yıllık mahkûmiyetin ardından, 1950'de Demokrat Partinin çıkardığı afla tahliye edildi. 1951 Tevkifatı dışında kalınca, 1954'te yasal Vatan Partisi'ni kurdu. Toplumdaki dindarlık ve milliyetçilik olgularını göz ardı etmeyen, aynı zamanda orduyu ilerici güç sayan bir strateji güttü. 1957 Eyüp mitinginde din ve sosyalizm uyumuna değinen konuşması yüzünden komünizm propagandası ile yargılandı; partisi kapatılarak 25 üyesi tutuklandı.
Sürgün Yolunda Son Nefes
Yargılanırken gerçekleşen 27 Mayıs 1960 askeri müdahalesini telgrafla kutlayan Kıvılcımlı, sonrasında Talat Aydemir gibi subaylarla ilişkiler kurdu. 1965'te Tarihsel Maddecilik Yayınları'nı kurarak Marx, Engels ve Lenin'den çeviriler yaptı, Kapital'in bir bölümünü Türkçeleştirdi. Aynı yıl başyapıtı Tarih Tezi kitabını neşretti. İktisattan antropolojiye uzanan makalelerini Aydınlık, Türk Solu, Ant ve kurucusu olduğu Sosyalist dergilerinde yayımladı. 12 Mart 1971 Muhtırası sonrası benzer bir askeri yaklaşımla "Ordu Kılıcını Attı" başlıklı yazısını kaleme aldı.
Prostat kanseri teşhisi konmuşken arananlar listesine girince tedavi amacıyla yurt dışına gitmeye karar verdi. Ancak Bulgaristan ve Doğu Almanya sığınma talebini Moskova'ya danışarak reddedip onu sınır dışı etti. Sovyet lideri Brejnev'e yazdığı adalet mektubu da cevapsız kaldı. Arnavutluk'a geçmeye çalışırken Yugoslavya içindeki Makedonya'da, 11 Ekim 1971'de hayata gözlerini yumdu.
Medeniyetlerin Çatışması: Tarih Tezi
Kıvılcımlı'nın kuramı, Türkiye'nin özgün yapısını kapitalizm öncesi toplumların gelişimi üzerinden açıklamayı hedefler. Yazar, bu teoriyi 1965 tarihli Tarih Devrim Sosyalizm adlı kitabında olgunlaştırmıştır.
Kıvılcımlı, bu kuramı geliştirirken üç önemli eserden esinlenmiştir:
- Lewis Henry Morgan'ın Ancient Society (1877) çalışması,
- Friedrich Engels'in Ailenin, Özel Mülkiyetin ve Devletin Kökeni (1884) eseri,
- İbn Haldun'un Mukaddime (1377) adlı yapıtı.
Teze göre tarihsel devrimler, sosyal devrimlerden farklıdır. Bu devrimler topluluklar arası mücadelelerin sonucudur. Ortak mülkiyete dayalı eşitlikçi "barbar göçebeler", sınıfsal olarak yozlaşmış yerleşik uygarlıklarla çatışırdı. Kolektif örgütlenme yeteneğini yitiren eski uygarlıkların barbar akınlarıyla yıkılması, yeni medeniyetlerin doğuşunu sağlardı.