Türkiye Cumhuriyeti'nin erken dönem siyasi tarihinde derin izler bırakan devlet adamı Hasan Saka, 1885 yılında Karadeniz'in köklü şehri Trabzon'da dünyaya gözlerini açtı. Ülkenin kaderinin yeniden yazıldığı yıllarda başbakanlık, bakanlık ve milletvekilliği gibi kritik vazifeleri başarıyla omuzlayan Saka, Türk bürokrasisinin ve diplomasisinin en saygın simalarından biri haline geldi. Hem Osmanlı İmparatorluğu'nun son döneminde hem de yeni kurulan genç cumhuriyette üstlendiği kurucu rollerle iktisadi ve siyasi yapının şekillenmesine doğrudan katkı sundu. Eğitimli, vizyoner ve ilkeli kişiliğiyle tanınan bu önemli şahsiyet, ülkesine adadığı yetmiş beş yıllık ömrünü Türk milletinin kalkınma mücadelesine harcadı.
Fransa'dan Meclis Kürsüsüne Ulaşan Eğitim ve Kariyer Yolculuğu
Eğitim hayatına doğduğu şehirde başlayan Hasan Saka, ilk ve orta öğrenimini Trabzon İbtidai Mektebi ve Rüştiyesi bünyesinde dereceyle tamamladı. Ardından dönemin nitelikli okullarından İstanbul-Mercan İdadisi'nden mezun olarak yükseköğrenim için önemli bir adım attı. Ülkenin idari kadrolarını yetiştiren Mülkiye Mektebi'ni 1908 yılında bitirdikten sonra vakit kaybetmeden Divan-ı Muhasebat yani günümüzün Sayıştay kurumunda devlet hizmetine dahil oldu. Sergilediği yüksek potansiyel sayesinde 1909 senesinde eğitimini ilerletmek amacıyla devlet tarafından Fransa'ya gönderildi. Dönemin prestijli eğitim kurumu Paris Siyasal Bilgiler Okulu'nun Diplomasi Şubesi'nden Kasım 1912'de başarıyla mezun olarak memleketine geri döndü. Kendisi eski görevinde çalışmaya başladı. Bu süreçte kariyer basamaklarını hızla tırmandı.
Nisan 1915 tarihinde Maliye Nezareti Varidat Umum Müdürlüğü Temettü Vergisi Temyiz Komisyonu 1. Mümeyyizliği gibi sorumluluk gerektiren bir göreve atandı. İlerleyen dönemde, Ekim 1916'da Eskişehir Bölge İktisat Müdürü unvanıyla ülkenin iktisadi işlerinde aktif rol oynamayı sürdürdü. Akademik yönünü de her zaman canlı tutan Saka, 4 Eylül 1918 tarihinde mezun olduğu Mülkiye Mektebi bünyesinde İktisat Öğretmenliği görevini üstlenerek genç beyinleri eğitmeye başladı.
Siyasi arenaya ilk adımını Osmanlı İmparatorluğu'nun son demlerinde atan tecrübeli isim, İstanbul Mebusan Meclisi'nin son döneminde mebus seçildi. Bu meclisin dağılmasına kadar görevini özveriyle icra eden Saka, ardından Ankara'ya yöneldi. Kendisine orada yeni sorumluluklar düşecekti. Takvimler 28 Ocak 1921 tarihini gösterdiğinde, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin birinci döneminde memleketi Trabzon Milletvekili sıfatıyla meclise katıldı. Bu andan itibaren Saka, ulusal egemenliğin inşasında en ön saflarda yer alacaktı.
Cumhuriyetin İlk Yıllarında Ekonomi ve Dış Politikaya Yön Veren Bakanlıklar
Yeni kurulan devletin mali sıkıntılarını aşmasında kritik kararlar alan Hasan Saka, 19 Mayıs 1921'de Maliye Vekili olarak kabinede yer aldı. Bu zorlu görevi yaklaşık bir yıl sürdürdükten sonra 22 Nisan 1922 tarihinde istifa ederek bakanlıktan ayrıldı. Ancak meclis onun iktisadi dehasından yararlanmaya kararlıydı; nitekim çok geçmeden, 11 Mayıs 1922'de bu kez İktisat Vekilliğine seçildi. İkinci dönem seçimlerinde Trabzon halkının yoğun desteğiyle tekrar milletvekili olan Saka, 24 Eylül'de yeniden İktisat Vekili yapıldı.
Hasan Saka, tarih sahnesine altın harflerle kazınan 30 Ekim 1923 tarihli ilk Cumhuriyet Kabinesi'nde de İktisat Vekilliği makamını başarıyla muhafaza etti. Ülkenin kalkınması için yeni ticaret ve sanayi stratejileri geliştirirken şu görevleri sırasıyla yerine getirdi:
- 6 Mart 1924 tarihinde kurulan II. İsmet İnönü Kabinesi bünyesinde Ticaret Vekilliği yaptı.
- 3 Mart 1925'te kurulan III. İsmet İnönü Kabinesi içerisinde ise Maliye Vekili olarak bütçe planlamalarını yürüttü.
- 13 Temmuz 1926'da yürütmekte olduğu bu bakanlık görevinden kendi isteğiyle istifa ederek çekildi.
Bakanlık görevinden ayrılmasına rağmen devlet idaresindeki ağırlığını koruyan deneyimli siyasetçi, 1 Kasım 1926 tarihinde TBMM Başkan Vekilliğine getirildi. Yasama organındaki bu prestijli makamı üçüncü ve dördüncü meclis dönemleri boyunca da başarıyla sürdürdü. Beşinci dönemde yeniden Trabzon milletvekili olarak parlamentoya girdi ve 1 Mart 1935'te tekrardan Başkan Vekili seçilip bu görevi aynı yılın kasım ayına dek sürdürdü. Eğitimci kimliğini asla unutmayan Saka, 24 Ekim 1936'da Ankara'ya taşınan Siyasal Bilgiler Okulu'nda Umumi İktisat Profesörlüğü dersleri vererek yeni nesil devlet adamlarını yetiştirmeye devam etti. Burası onun için çok değerliydi. Akademik çalışmalarına büyük önem atfetti.
Başbakanlık Dönemi ve Aktif Siyasetten Çekilişi
Devletin dış ilişkilerinde de kilit bir figür olan Hasan Saka, altıncı, yedinci ve sekizinci dönemlerde Trabzon'dan tekrar milletvekili seçildi. 13 Eylül 1944 tarihine gelindiğinde II. Şükrü Saracoğlu Kabinesi bünyesinde Dışişleri Bakanı olarak görevlendirildi. Bu hassas görevi, sonraki süreçte kurulan Mehmet Recep Peker Kabinesi'nde de koruyarak ülkenin dış politikasını yönlendirdi. Kabinenin 9 Eylül 1947'deki istifası üzerine bu görevi nihayete eren Saka için artık başbakanlık yolu açılmıştı.
Tarihler 10 Eylül 1947'yi gösterdiğinde Cumhurbaşkanı tarafınden Başbakan olarak atanan tecrübeli devlet adamı, ülkeyi zorlu bir geçiş döneminde yönetti. 10 Haziran 1948'de ikinci hükümetini kuran Saka, 9 Ocak 1949 tarihinde başbakanlık koltuğundan kendi rızasıyla ayrıldı. Başbakanlıktan çekildikten sonra meclis çalşmalarına ara vermeden devam etti ve Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) Grup Başkanı olarak yasama faaliyetlerine liderlik etti.
Siyaset basamaklarının en üst noktasına kadar tırmanan Saka, dokuzuncu dönemde de Trabzon milletvekili olarak meclisteki yerini korudu. 1954 yılında gerçekleştirilen genel seçimlerin ardından aktif politikadan tamamen çekilme kararı aldı. Yaşamının son yıllarını gözlerden uzak geçiren değerli devlet adamı, 29 Temmuz 1960 tarihinde İstanbul'da hayata gözlerini yumdu. Cenazesi törenle kaldırılarak ünlü Zincirlikuyu Mezarlığı'na defnedildi ve Türk siyasi tarihindeki şerefli yerini aldı.