Osmanlı İmparatorluğu'nun son yıllarından Türkiye Cumhuriyeti'nin çok partili döneme geçişine kadar Türk siyasetinde kritik görevler üstlenen Hasan Saka, ülkemizin siyasi tarihindeki önemli devlet adamlarından biridir. Trabzon'da 1885 yılında dünyaya gelen bu nüfuzlu diplomat, genç Türkiye Cumhuriyeti'nin iktisadi, mali ve dış politika adımlarında belirleyici roller oynamıştır. Gerek çok sayıda bakanlık göreviyle gerekse başbakanlık makamında sergilediği yönetim tarzıyla cumhuriyetin kurumsallaşmasına büyük katkı sağlamıştır. İktisat profesörlüğünden başbakanlığa uzanan bu zengin yaşam serüveni, 29 Temmuz 1960 tarihinde İstanbul'da son bulmuştur.
Eğitim Hayatı ve İlk Devlet Görevleri
Trabzon'un köklü ailelerinden Sakaoğulları'na mensup olan Hafız Yunus Efendi'nin oğlu olarak dünyaya gözlerini açan Hasan Saka, ilk öğrenimini doğduğu şehirde almıştır. İbtidai Mektebi ve Rüştiye eğitimini memleketinde tamamladıktan sonra eğitimine İstanbul'da devam etmiştir. İstanbul Mercan İdadisi'nden birincilik derecesiyle bitirerek gösterdiği üstün başarı, akademik kariyerinin ilk önemli işaretidir. 1908 yılında Mülkiye Mektebi'ni bitiren Saka, kısa süre sonra Divan-ı Muhasebat'ta memuriyet hayatına adım atmıştır.
Eğitimdeki başarısı nedeniyle 1909 yılında devlet tarafından Fransa'ya gönderilmiştir. Paris Siyasal Bilgiler Okulu Diplomasi Şubesi'nden Kasım 1912'de başarıyla mezun olmuştur. Yurda döndüğünde, mezun olduğu Mülkiye Mektebi'nde İktisat ve Maliye dersleri vermeye başlayarak genç zihinleri eğitmeyi sürdürmüştür. 1915 yılına gelindiğinde Maliye Nezareti bünyesindeki Varidat Umum Müdürlüğu Temettü Vergisi Temyiz Komisyonu 1. Mümeyyizliği görevine getirilmiştir. Kısa bir süre sonra, Ekim 1916'da Eskişehir Bölge İktisat Müdürü olarak atanarak Anadolu'da iktisadi görevler üstlenmiştir. 1918 yılında ise Mülkiye Mektebi'ndeki İktisat öğretmenliği görevine geri dönmüştür.
Milli Mücadele Dönemi ve Parlamentoya Giriş
Osmanlı İmparatorluğu'nun fiilen sona erdiği zorlu yıllarda memleketin kurtuluşu için inisiyatif alan Hasan Saka, Osmanlı Mebusan Meclisi'nin son döneminde Trabzon Milletvekili seçilmiştir. Meclisin dağılmasının ardından Ankara'ya geçerek 28 Ocak 1921 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin birinci döneminde Trabzon milletvekili olarak yer almıştır. Yeni kurulan devletin ekonomik yapılanmasında aktif görevler üstlenen Saka, 19 Mayıs 1921'de Maliye Bakanı olarak atanmıştır. Bu dönemde maliyeyi yöneten Saka, bir yıl sonra istifa etmiştir.
Maliye Bakanlığı'ndan sonra, 11 Mayıs 1922'de İktisat Vekilliği'ne getirildi. İkinci dönem seçimlerinde halkın güvenini tazeleyerek yeniden Trabzon Milletvekili seçilen siyasetçi, 24 Eylül 1922'de bir kez daha İktisat Vekilliği makamına seçilmiştir. Cumhuriyetin ilanının ardından kurulan ilk İsmet Paşa Hükûmeti'nde de İktisat Vekilliği görevini sürdürmüştür. Ardından gelen kabinelerde de önemli roller üstlenmeye devam etmiştir:
- 6 Mart 1924 tarihinde kurulan ikinci İsmet Paşa kabinesinde üstlendiği Ticaret Vekilliği,
- 3 Mart 1925 tarihli üçüncü İsmet Paşa Hükûmeti bünyesinde yürüttüğü Maliye Vekilliği,
- 1 Kasım 1926 tarihinden itibaren uzun yıllar sürdürdüğü TBMM Başkan Vekilliği görevleri.
Söz konusu bakanlık ve başkan vekilliği vazifelerinin yanı sıra meclisteki etkinliğini koruyan Saka, 1935 yılında bu görevinden ayrılmıştır. Akademik kimliğini de bırakmayan deneyimli devlet adamı, İstanbul'dan başkent Ankara'ya taşınan Siyasal Bilgiler Okulu bünyesinde 24 Ekim 1936'da Umumî İktisat Profesörlüğü görevini üstlenerek dersler vermiştir.
Diplomasi Arenası ve Başbakanlık Dönemi
Hasan Saka'nın kariyerinde uluslararası ilişkiler ve diplomasi alanları da oldukça geniş bir yer tutmaktadır. Altıncı, yedinci ve sekizinci yasama dönemlerinde de yine memleketi Trabzon'dan milletvekili seçilmeyi başaran tecrübeli siyasetçi, 13 Eylül 1944 tarihinde kurulan ikinci Saracoğlu kabinesi bünyesinde Dışişleri Bakanı olarak görevlendirilmiştir. Bu görevi sonraki Recep Peker Hükûmeti'nde de muhafaza eden Saka, Eylül 1947'ye kadar Türk dış politikasını yönlendirmiştir.
Dış ilişkilerde çok yönlü ve aktif bir rol üstlenen Hasan Saka, Türkiye'yi temsil ettiği uluslararası mecralarla adından söz ettirmiştir. Kendisi, başta tarihi önemi büyük olan Lozan olmak üzere pek çok kongre ve konferansta ülkesini temsil etmiştir. 1934 yılında İstanbul'da toplanan Parlamentolar Konferansı'na başkanlık eden devlet adamı, aynı zamanda Balkan Dostluk Derneği'nin de başkanlığını yürütmüştür. Ayrıca Birleşmiş Milletler'in kuruluşuna zemin hazırlayan ve Haziran 1945'te San Francisco'da toplanan konferansta Türk müzakere heyetine başkanlık etmiştir. Cumhuriyet Halk Partisi'nin Meclis Grubu Başkanlığı görevini de üstlenen Saka, 10 Eylül 1947 tarihinde Türkiye Cumhuriyeti'nin Başbakanı olarak atanmıştır.
Başbakanlığı devraldıktan sonra 10 Haziran 1948 tarihinde kabinesini yeniden yapılandırarak ikinci hükûmetini kurmuştur. Ülkenin kalkınma hamlelerine odaklanan başbakan, 9 Ocak 1949 tarihinde bu görevinden çekildiğini açıklamıştır. Başbakanlıktan ayrıldıktan sonra meclisteki CHP Grup Başkanı sıfatıyla yasama çalışmalarına devam eden Saka, dokuzuncu dönemde son kez Trabzon'dan milletvekili seçilmiştir. Aktif siyasette geçen onlarca verimli yılın ardından 1954 genel seçimleriyle birlikte politikadan tamamen çekilerek dinlenmeye çekilmiştir.