Osmanlı İmparatorluğu'nun modernleşme sürecinde kadın hareketinin öncülerinden olan Gülistan İsmet, 1874 veya 1875 yılında Saraybosna'da dünyaya gelmiş önemli bir Türk yazarıdır. Sultan Abdülaziz'in hareminden gelen Çerkes kökenli Hüsnügül Hanım ile orduda subaylık yapan Bağdatlı Mehmet Tevfik Bey'in kızı olan bu aydın figür, Osmanlı eğitim tarihindeki öncü rolüyle tanınır. Ailesinin bu kozmopolit yapısı, onun ilerleyen yaşlardaki entelektüel kişiliğinin şekillenmesinde önemli bir zemin hazırlamıştır. İstibdat döneminin baskıcı koşullarında Amerikan okulundan mezun olan ilk Müslüman kız olarak tarihe geçmiş, İttihat ve Terakki hareketine çevirileriyle destek vermiştir. Yazar, hayatı boyunca Osmanlı kadınlarının sesini duyurmak adına dergilerde yazılar kaleme almış ve 1948 yılında vefat etmiştir.
Gizli Bir Eğitim ve İlklerin Kadını
Henüz sekiz yaşındayken Üsküdar'da bulunan Amerikan İnas Mektebi'ne kaydolan Gülistan İsmet'in eğitim hayatı oldukça sıra dışı başladı. O yıllarda Müslümanların bu okulda okuması yasaktı. Bu sebeple genç kız, eğitimini büyük bir gizlilik içinde sürdürmek zorunda kaldı. Üstün azmi sayesinde 1890 yılında okuldan lise diploması almayı başardı. Böylece bu kurumdan mezuniyet belgesi alabilen ilk Müslüman kız öğrenci unvanını elde etti. Eğitimini özel dersler alarak sürdürdü. Onun tıp eğitimi alması amacıyla Amerika Birleşik Devletleri'ne gönderilmesi de planlanmıştı. O dönemde bir Osmanlı kadınının yurt dışında tıp eğitimi alması fikri son derece radikal ve vizyoner bir girişimdir. Ancak o dönemde kadınların tek başına bu tür uzun yolculuklara çıkmasının önündeki engeller ve siyasi şartlar nedeniyle bu Amerika projesi hiçbir zaman gerçekleşemedi. Diplomasını aldıktan sonra bir süre öğretmenlik mesleğini icra etti. Aynı zamanda Türkçe yayımlanan kadın dergilerine makaleler göndererek yazarlık kariyerine ilk adımlarını attı. Özellikle 1896 ile 1902 yılları arasında Hanımlara Mahsus Gazete çatısı altında yoğun bir çalışma yürüttü. Bu kadın dergisi, dönemin aydın kadınlarının fikirlerini özgürce paylaşabildikleri en önemli yayın organlarından biri olma özelliğini taşıyordu. Gülistan İsmet de burada yayımladığı çeviriler sayesinde Batı edebiyatını ve düşünce dünyasını Osmanlı toplumuna tanıtma fırsatı bulmuştur. Bu dönemde dergide yayımlanan seksen dört adet yazısının çok büyük bir kısmı yabancı dillerden yaptığı çevirilerden oluşuyordu.
İttihat ve Terakki Dönemi ve Çeviri Faaliyetleri
Gülistan İsmet, 1897 senesinde Mustafa Asım Bey ile hayatını birleştirdi. Evliliğinden üç çocuk sahibi oldu. II. Meşrutiyet'in ilanından önceki yıllarda, eşiyle birlikte Selanik'e giderek buradaki İttihat ve Terakki Cemiyeti'ne katıldı. Cemiyetin Selanik'teki bu gizli yapılanması, Osmanlı İmparatorluğu'nun kaderini değiştirecek siyasi hareketin merkez üssü konumundaydı. Cemiyetin gizli ve aktif bir üyesi olarak, örgütün dış dünyaya açılan sesi konumuna geldi. Avrupa ve Amerika basınındaki gazetelere ulaştırılmak üzere hazırlanan bildirileri büyük bir titizlikle İngilizceye tercüme etti. Genç yazar, üstün yabancı dil becerilerini bu gizli siyasi dava uğruna seferber ederek, hem Osmanlı kadınını temsil etmiş hem de vatanının geleceğinde aktif bir rol üstlenmiştir. Baskıcı yönetim altındaki bu tehlikeli faaliyetleri, onun sarayın radarına girmesine yol açtı. Nitekim genç kadının adı, istibdat yönetiminin hazırladığı yasaklılar listesinde kendine yer buldu. Siyasi baskılar nedeniyle zor günler geçirdi.
Meşrutiyet Sonrası Yaşam ve Sosyal Yardımlaşma
1908 yılında Meşrutiyet'in ilan edilmesiyle birlikte, Gülistan İsmet ve ailesi üzerindeki baskılar nihayet son buldu. Yeni dönem aileyi oldukça rahatlattı. Selanik'te bulunduğu esnada toplumsal dayanışmaya katkı sağlamak amacıyla Şefkat adını taşıyan bir yardım derneği kurdu. Şefkat derneği, o dönemde arka arkaya yaşanan savaşların ve sosyal çalkantıların yaraladığı Osmanlı toplumuna, özellikle de kadınlar ve çocuklara bir nebze olsun derman olabilmek amacıyla kurulmuştu. Her ne kadar ömrü kısa sürse de bu girişim, onun sosyal sorumluluk bilincini göstermesi bakımından değerlidir. Ancak kısa bir müddet sonra eşinin işleri nedeniyle İstanbul'a geri dönmek mecburiyetinde kaldılar. Bu ani taşınma sebebiyle yeni filizlenen Şefkat yardım kuruluşu istenen düzeyde büyüyemedi ve faaliyetlerini sürdüremedi. İstanbul'a yerleştikten sonra yaşamını gözlerden uzak sürdüren yazar, 1948 yılında hayata gözlerini yumdu.
Gülistan İsmet'in Yaşamından Önemli Başarılar
- 1890 yılında Üsküdar Amerikan İnas Mektebi'nden diploma alarak bu okuldan mezun olan ilk Müslüman kız öğrenci unvanını kazandı.
- Hanımlara Mahsus Gazete bünyesinde 1896-1902 yılları arasında seksen dört adet yazı ve çeviri yayımladı.
- İttihat ve Terakki Cemiyeti bünyesinde faaliyet göstererek yabancı basın için İngilizce çeviriler yaptı.
- Selanik'te toplumsal yardımlaşmayı hedefleyen Şefkat isimli yardım teşkilatını kurdu.