1917 Sovyet Devrimi'nin mimarları arasında yer alan Bolşevik lider Grigori Zinoviyev, 23 Eylül 1883 tarihinde Rus İmparatorluğu sınırları içindeki Yelizavetgrad'da dünyaya gözlerini açtı. Sovyetler Birliği'nin inşasında en üst düzey kademelerde görev alan ve Komintern'in yürütme komitesi başkanlığını üstlenen bu siyasetçi, Vladimir İlyiç Lenin'in en yakın yol arkadaşlarından biriydi. Buna karşın, Joseph Stalin ile girdiği amansız güç mücadelesinin kurbanı olarak 25 Ağustos 1936'da Moskova'da idam edildi. Asıl adı Ovsel Gerşon Aronov Radomıslski olan tarihi şahsiyet, Yahudi bir çiftçinin oğlu olarak başlayan yaşam serüveninde, dünya siyaset tarihini derinden etkileyen Marksist ideolojinin en ateşli savunucularından birine dönüştü.
Sürgün Yıllarından İhtilalin Merkezine
Gençlik yıllarından itibaren çarlık rejimine karşı devrimci saflarda yer alan Zinoviyev, henüz 1901 yılındayken Rusya Sosyal Demokrat İşçi Partisi'ne katılarak siyasi faaliyetlerine hız verdi. Ertesi yıl çarlık polisinin takibinden kaçmak amacıyla İsviçre'nin Bern kentine sığınan genç militan, burada ve Paris'te örgütsel çalışmalarını sürdürdü. Bern Üniversitesi'nde hukuk ve kimya eğitimi alarak entelektüel birikimini güçlendirdi. 1903 yılındaki tarihi parti bölünmesinde Bolşevik kanadın kurucuları arasında yer alarak doğrudan Lenin'in safına geçti. St. Petersburg'da sendikal faaliyetleri örgütleyen ve partinin yayın organı olan Вперёд gazetesinin yönetiminde bulunan Zinoviyev, 1906'da Merkez Komitesi üyeliğine yükseldi. 1908 yılında hapse atılsa da sağlık sorunları sebebiyle serbest bırakılınca yeniden yurt dışına kaçtı. İsviçre'de Lenin'in aile dostu haline gelen siyasetçi, 1917 yılının Nisan ayında ünlü mühürlü trenle Rusya'ya dönerek ihtilal ateşini yakan kadronun merkezinde yer aldı. Temmuz ayındaki Petrograd ayaklanmasına karşı duran Zinoviyev, komplo suçlamaları nedeniyle Lenin ile birlikte bir süre yeraltına gizlenmek zorunda kaldı. Ekim ayına gelindiğinde ise Lev Kamenev ile birlikte, hemen silahlı ayaklanmaya geçilmesini savunan Lenin'e muhalefet etti. Bu planı Menşeviklerin Novaya Şizn gazetesinde yayımlayarak deşifre etti. Lenin'in büyük öfkesini çeken ve partiden ihraç edilmek istenen Zinoviyev, sadakat andı içerek kendisini affettirmeyi başardı. Bunun ardından Petrograd Sovyeti başkanlığına getirildi. Brest-Litovsk Antlaşması sürecinde Lenin'i kararlılıkla destekledi. Ayrıca kentin adının Leningrad olarak değiştirilmesini teklif etti.
İktidar Mücadeleleri, Troika ve Muhalefet
1919 yılında kurulan Üçüncü Enternasyonal'in (Komintern) yürütme komitesi başkanlığına seçilen Zinoviyev, aynı dönemde Politbüro üyesi olarak Sovyet yönetiminin zirvesine yerleşti. Lenin'in 1924 yılındaki vefatının ardından parti içindeki dengeler hızla değişmeye başladı. Zinoviyev, Lev Kamenev ve Josef Stalin ile iş birliği yaparak Lev Troçki'ye karşı ünlü "Troika" ittifakını kurdu. Ancak iktidarın Stalin'in elinde toplanmaya başlamasından derin endişe duydu. Bu yüzden Leningrad merkezli yeni bir muhalefet cephesi örgütledi. 14. Parti Kongresi'nde Stalin'in "tek ülkede sosyalizm" tezine karşı bayrak açan siyasetçi, eski düşmanı Troçki ile güçlerini birleştirerek "Birleşik Muhalefet" bloğunu kurdu. Bu hamle, onun siyasi kariyerinin çöküşünü hızlandırdı. 1926 yılında Politbüro üyeliğinden ve Komintern başkanlığından el çektirilerek partiden ihraç edildi.
Tasfiye, İtiraf ve Trajik Son
Siyasi varlığını korumak isteyen Zinoviyev, 1927'deki 15. Parti Kongresi'nde özeleştiri vererek partiye geri kabul edildi. Sonrasında Kazan Üniversitesi rektörlüğü ve Bolşevik dergisinin genel müdürlüğü gibi daha alt düzey görevlerde bulundu. Fakat Stalin'in baskı rejimi altındaki konumu son derece kırılgandı. 1932'de bir kez daha ihraç edilip Kaluga'ya sürgün edilen devrimci, ertesi yıl affedilerek Moskova'da Tüketici Birliği kadrolarına yerleştirildi. 1934'teki 17. Parti Kongresi'nde Stalin'e yönelik övgü dolu bir konuşma yaptı. Buna rağmen aynı yılın Aralık ayında Sergey Kirov'un suikasta kurban gitmesiyle hayatı tamamen altüst oldu. Cinayetle ilişkisi olduğu iddiasıyla tutuklanan Zinoviyev, 1935'te on yıl hapis cezasına çarptırılarak Urallar'daki kamplara gönderildi. 1936 yılında düzenlenen "Moskova Davaları" kapsamında, Stalin'e karşı suikast girişimleri planladığı iddia edilen "Birleşik Merkezi" davasında yargılandı. Canlarının bağışlanacağı vaadine inanarak suçlamaları kerhen kabul etti. Ancak Zinoviyev 25 Ağustos 1936'da idama mahkum edildi ve aynı gün kurşuna dizildi. Bu tasfiye sürecinde tüm aile fertleri de öldürüldü. Tarihe geçen bu haksız karar, ölümünden uzun yıllar sonra, 13 Haziran 1988'de SSCB Yüksek Mahkemesi tarafından iptal edilerek Zinoviyev'in itibarı iade edildi.
Grigori Zinoviyev'in Üstlendiği Başlıca Görevler
- Petrograd Sovyeti Başkanlığı
- Üçüncü Enternasyonal (Komintern) Yürütme Komitesi Başkanlığı
- Kazan Üniversitesi Rektörlüğü
- Komünist Partisi Politbüro Üyeliği