Osmanlı askeri tarihinin en parlak simalarından biri olan Gazi Osman Paşa, 1832 yılında Tokat'ta dünyaya gözlerini açmıştır. Asıl adı Osman Nuri olan bu dahi komutan, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında Plevne kentinde gösterdiği 145 günlük destansı direnişle adını dünya harp tarihine altın harflerle yazdırmıştır. Babası Mehmed Efendi'nin İstanbul kereste gümrüğünde kâtip olarak çalışması sebebiyle küçük yaşta başkente taşınan genç Osman, eğitimini askeri okullarda tamamlayarak vatan savunmasında kritik roller üstlenmiştir. Sayıca kendilerinden çok üstün olan düşman ordularına karşı geliştirdiği yenilikçi savunma stratejileri, onun askeri dehasını tüm dünyaya kanıtlamıştır.
Askeri Okuldan Cephelere Uzanan İlk Adımlar
Gazi Osman Paşa, çocukluk yıllarının ilk dönemini Tokat topraklarında geçirdikten sonra henüz yedi sekiz yaşlarındayken ailesiyle birlikte İstanbul'a taşınıştır. Mehmed Efendi ve Şâkire Hatun çiftinin tek erkek evladı olan Osman Nuri, Beşiktaş Askeri Rüşdiyesi'nde başlayan eğitim hayatını dayısının ders nazırlığı yaptığı askeri idadide sürdürmüştür. Buradaki eğitimini 1844 yılında tamamlayan genç yetenek, Mekteb-i Harbiye'ye kaydolmuş ve 1853 senesinde mülâzım-ı sâni yani teğmen rütbesiyle mezuniyeti elde etmiştir. Erkânıharp sınıfına devam etmek istese de Kırım Harbi'nin patlak vermesiyle Rumeli cephesine gönderilmiş, buradaki cesaretiyle 1855'te üsteğmenliğe yükselmiştir. Savaş sonrasında eğitimini tamamlayan kahraman, kadastro ve harita çalışmalarında görev alarak Bursa'da iki yıl askeri temsilcilik yapmıştır.
Balkanlar'daki İsyanlar ve Efsanevi Plevne Savunması
Kariyerinde hızla yükselen Osman Paşa, Lübnan ve Girit'teki isyanların bastırılmasında gösterdiği üstün başarılarla dikkatleri üzerine çekmiştir. Özellikle Girit'teki Rum isyanı sırasında gösterdiği fedakarlıklar Serdârıekrem Ömer Paşa'nın takdirini kazanmasını sağlamış, albaylık rütbesinin ardından Yemen'deki başarılarıyla tuğgeneralliğe terfi etmiştir. Balkanlar'daki kargaşa döneminde Vidin kumandanlığına getirilen tecrübeli asker, 1876 yılında Sırp ordusunu bozguna uğratmıştır. Bu zaferler ona büyük şöhret kazandırmıştır. Kendisine mareşallik unvanı verilmiştir. Rusya'nın savaş ilan etmesiyle birlikte 25 bin kişilik kuvvetiyle Plevne'ye ulaşan Osman Paşa, askeri tarihte benzeri görülmemiş bir savunma hattı kurmuştur.
Plevne etrafında kazdırdığı toprak tabyalar ve siperlerle modern savunma sanatının temellerini atan mareşal, şu tarihi zaferlere imza atmıştır:
- I. Plevne Muharebesi: Sayıca üstün Rus kuvvetlerinin Rumeli cephesinde aldığı ilk büyük yenilgidir.
- II. Plevne Muharebesi: 26 saat süren çetin mücadelede Rus taarruzu büyük bir hezimetle sonuçlanmıştır.
- III. Plevne Muharebesi: Rumen birliklerinin de katıldığı bu büyük saldırı püskürtülmüş ve Osman Paşa'ya gazilik unvanı verilmiştir.
Ancak 13 Eylül'de başlayan kuşatma, kale içindeki yiyecek ve cephane stoklarını eritmiştir. 10 Aralık sabahı ordusuyla huruç harekâtına girişen Gazi Osman Paşa, Vid suyu yakınlarında şarapnel parçasıyla yaralanarak esir düşmüştür. Rus Çarı, onun kahramanlığına duyduğu saygıdan ötürü kendisine çifte kartal nişanı takdim etmiştir.
Saraydaki Görevleri, Siyasi Mücadeleleri ve Mirası
Petersburg'da geçen esaret günlerinin ardından II. Abdülhamid'in özel heyetiyle İstanbul'a dönen Gazi Osman Paşa, başkentte görkemli törenlerle karşılanmıştır. Hassa Ordusu müşavirliği ve ömrünün sonuna kadar yürüteceği Mâbeyn müşirliği görevlerine tayin edilen paşa, aynı zamanda sarayda da etkin bir siyasi figür olmuştur. İngiliz baskısına karşı İstanbul'daki Müslüman unsurların bir araya gelmesini sağlamış, ayrıca dış ülkelerdeki İngiliz karşıtı hareketlerle temas kurmuştur. Yıldız Sarayı'nda askeri komisyonlarda görev alırken, ordunun modernleşmesinin yabancı etkilerden uzak ve yerli değerlerle yapılması gerektiğini savunmuştur. Bu tavrı nedeniyle Sadrazam Hayreddin Paşa ile sert tartışmalar yaşamış ve sadrazamın istifasına giden süreci tetiklemiştir.
Arapça, Farsça ve Fransızca bilen Gazi Osman Paşa, Fatma Zâtıgül Hanım ile evliliğinden dört erkek çocuk sahibi olmuştur. Padişah II. Abdülhamid, paşaya duyduğu hürmetin bir nişanesi olarak iki kızını onun oğullarıyla evlendirmiştir. Plevne Kahramanı, 5 Nisan 1900 tarihinde 68 yaşındayken İstanbul'da hayata gözlerini yumuştur. Cenazesi, Fatih Camii haziresine defnedilerek adına özel bir türbe inşa edilmiştir. Plevne Marşı ise onun anısını sonsuza dek yaşatacaktır.