İslam bilim ve teknoloji tarihi alanındaki olağanüstü çalışmalarıyla tanınan akademisyen Prof. Dr. Fuat Sezgin, 30 Haziran 2018 tarihinde 93 yaşında İstanbul'da hayata gözlerini yumdu. 24 Ekim 1924 tarihinde Bitlis'te doğan araştırmacı, ömrünü Müslüman alimlerin insanlık tarihine katkılarını gün yüzüne çıkarmaya adamıştır. Türkiye'deki eğitiminin ardından kariyerine yurt dışında devam eden Sezgin, kurduğu enstitüler, müzeler ve yazdığı anıtsal eserlerle Doğu bilim mirasının dünyada hak ettiği değeri kazanmasını sağladı. Sürgün sürecinin ardından Frankfurt'ta inşa ettiği bilimsel altyapıyla modern bilim tarihinin eksik halkalarını tamamlayarak bu disipline yepyeni bir yön verdi.
Şarkiyat Çalışmaları ve Akademik Temelleri
Gençlik yıllarında İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Şarkiyat Enstitüsü bünyesinde öğrenim gören Fuat Sezgin, burada hayatının dönüm noktasını yaşadı. Dünyaca ünlü Alman oryantalist Hellmut Ritter'in öğrencisi olan Sezgin, hocasının yönlendirmesiyle İslam bilim tarihine yöneldi. Ritter, öğrencisine modern bilimin kökenlerinde dokuzuncu ve on üçüncü yüzyıllar arasındaki Endülüs ile Abbasi bilim insanlarının büyük payı olduğunu anlatmıştı. Bu ufuk açıcı vizyonu benimseyen Sezgin, büyük bir azimle çalışarak Arap Dili ve Edebiyatı Bölümü'nde 1950 senesinde doktorasını tamamladı.
Doktora tezinde İslam dünyasının en önemli hadis kaynaklarından Buhari'nin eserlerini inceledi. 'Buhari'nin Kaynakları' başlıklı teziyle Sezgin, İslam dünyasındaki yaygın bir inanışı kökten sarstı. Buhari'nin hadisleri derlerken sadece sözlü rivayetlere değil, İslam'ın ilk yüzyıllarına uzanan yazılı belgelere dayandığını bilimsel kanıtlarla ispat etti. Bu radikal iddia, Avrupa'daki oryantalist çevrelerde günümüzde bile tartışılmaktadır. Sezgin, 1954 yılında İslam Araştırmaları Enstitüsü bünyesinde doçent unvanını aldı. Bu dönemde ünlü tarihçi Zeki Velidi Togan ile birlikte önemli bilimsel çalışmalar yürüttü.
Sürgün Yılları ve Frankfurt'taki Dev Eser
Türkiye'deki siyasi çalkantılar, başarılı bilim insanının hayatını beklenmedik yöne savurdu. Sezgin, 27 Mayıs 1960 askeri darbesinin ardından üniversiteden uzaklaştırılan ve '147'ler' olarak anılan akademisyen grubunda yer aldı. Bu gelişme üzerine vatanından ayrılan Sezgin, sadece tek bir valizle yurt dışına gitti. Yabancı ülkelerde çalışırken meslektaşlarının mesleki kıskançlıklarıyla karşılaşsa da asla pes etmedi. Karşılaştığı muazzam zorlukları aşma gücünü inancından alan bilim insanı, o dönemi şu sözlerle özetlemiştir: 'Ben şuna inanmıştım artık. Tüm musibetler karşısında sadece Allah'a inanacaksın, başka hiçbir şeye değil.'
1961 yılında Almanya'ya giden doçent, Johann Wolfgang Goethe Üniversitesi bünyesinde misafir öğretim üyesi olarak ders vermeye başladı. Yoğun araştırmaları sayesinde 1965'te profesörlük unvanına ulaştı. Aynı yıl Arap-İslam kültür dünyasındaki tabii bilimler tarihi üzerine habilitasyon tezini sundu. Sezgin, İstanbul'da tasarlamaya başladığı devasa projesi Geschichte des arabischen Schrifttums (Arap-İslam Edebiyatı Tarihi) adlı eseri üzerinde Almanya'da da çalıştı. Şarkiyat araştırmaları için aşılamaz bir başvuru kaynağı haline gelen bu 13 ciltlik külliyatın ilk cildi 1967 yılında, son cildi ise 2000 yılında okurlarla buluştu. Eser; teolojiden coğrafyaya, haritacılıktan tarih yazımına kadar İslam'ın erken döneminde uğraşılan tüm bilim kollarını kapsamlı şekilde incelemektedir.
İslam Bilim Tarihi Müzesi ve Kurumsal Mirası
Bilim dünyasındaki başarıları ona prestijli ödüller getirdi. Prof. Dr. Fuat Sezgin, 1978 yılında Suudi Arabistan merkezli Kral Faysal Vakfı İslami Bilimler Ödülü'nün ilk sahibi oldu. Elde ettiği finansal kaynaklar ve desteklerle, 1982 yılında J. W. Goethe Üniversitesi bünyesinde Arap-İslam Bilimleri Tarihi Enstitüsü'nü hayata geçirdi. Kısa bir süre sonra, 1983 yılında ise enstitünün müzesini açarak yöneticiliğini üstlendi. Müzede, Müslüman bilim insanlarının yüzyıllar evvel imal ettiği bilimsel aletlerin, yazılı metinler ışığında yeniden üretilen prototiplerini sergiledi. Bu değerli enstrümanları tanıtmak amacıyla 2003 senesinde 'Wissenschaft und Technik im Islam' adında kapsamlı bir sergi kataloğu yayımladı.
Büyük bilgin, enstitü için ürettiği eşsiz aletlerin benzerlerini Türkiye'ye de kazandırmak istiyordu. Bu doğrultuda yürütülen çalışmalar sonucunda, 25 Mayıs 2008 tarihinde Kültür ve Turizm Bakanlığı iş birliğiyle İstanbul İslam, Bilim ve Teknoloji Müzesi kapılarını ziyaretçilere açtı. Sezgin, bu müzenin kurulmasına bizzat öncülük ederek Türkiye'deki bilim tarihi çalışmalarına büyük ivme kazandırdı. Tüm bu araştırmaları yapabilmesini, sahip olduğu inanılmaz dil becerisine borçluydu. Süryanice, İbranice, Latince, Arapça ve Almanca da dahil olmak üzere tam 27 dili ileri düzeyde biliyordu.
Vefatı ve Yaşatılan Hatırası
Özel hayatında akademisyen Dr. Ursula Sezgin ile hayatını birleştiren hocanın, bu evlilikten Hilal Sezgin adında bir kızı dünyaya geldi. Kızı Hilal Sezgin, Almanya'da yaşamını gazeteci ve yazar olarak sürdürmektedir. Hayatının son dönemine kadar çalışmaya devam eden Prof. Sezgin, 30 Haziran 2018 tarihinde sağlık sorunları sebebiyle tedavi gördüğü İstanbul'da vefat etti. Naaşı, Fatih Camii'nde kılınan cenaze namazının ardından Gülhane Parkı içerisindeki İstanbul İslam, Bilim ve Teknoloji Müzesi'nin bahçesinde hazırlanan ebedi istirahatgahına defnedildi.
Bıraktığı bilimsel miras, ulusal ve uluslararası düzeyde saygın ödüllerle taçlandırılmıştır. Yaşamı boyunca layık görüldüğü başlıca taltifler şunlardır:
- 1982 yılında takdim edilen Almanya 1. Derece Federal Hizmet Madalyası
- 2013 yılında layık görülen Cumhurbaşkanlığı Kültür ve Sanat Büyük Ödülü
- Türkiye Bilimler Akademisi (TÜBA) şeref üyeliği unvanı
Sezgin'in adı, vefatının ardından Silivri'de bir fen lisesine, Çayırova'da bir ilkokula ve İstanbul Şehir Hatları'nda hizmet veren Caddebostan vapuruna verildi. Dokuz Eylül Üniversitesi Senatosu'nun 2019 yılında aldığı kararla merkez kütüphaneye Sezgin'in ismi verilmiştir. Ayrıca, Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi bünyesinde adını taşıyan bir Bilim Tarihi Enstitüsü faaliyet göstermektedir. Cumhurbaşkanlığı genelgesi doğrultusunda 2019 yılı, tüm Türkiye genelinde 'Prof. Dr. Fuat Sezgin Yılı' ilan edilerek aziz hatırası yaşatılmıştır.