Yakın tarihin en hareketli dönemlerine tanıklık eden Hasenanlı Ferzende Bey, 1881 yılında Hınıs'ta dünyaya gelerek bölgedeki siyasi ve askeri dengeleri değiştiren önemli aktörlerden biri olmuştur. Hem bir siyasetçi hem de eylemci kimliğiyle ön plana çıkan bu tarihi figür, yaşamı boyunca inandığı davalar uğruna cephelerden zindanlara uzanan sıra dışı bir mücadele vermiştir. Asiye ile Süleyman Ahmed'in oğlu olarak başladığı hayat yolculuğu, Şeyh Said ve Ağrı ayaklanmalarının en kritik safhalarında üstlendiği aktif rollerle şekillenmiştir.
Şeyh Said İsyanı ve İran Sürgünü
Askeri ve siyasi faaliyetlerine ilk olarak Şeyh Said İsyanı sırasında hız veren Ferzende Bey, Malazgirt ve çevresinde gerçekleşen çatışmalarda aktif rol üstlendi. İsyanın başarısızlıkla neticelenmesi üzerine, beraberindeki 150 silahlı adamıyla birlikte komşu ülkeye sığınma kararı alarak İran sınırını geçti. Ancak İran makamlarının kendilerinden silahlarını teslim etmelerini talep etmesi, gerilimi tırmandırdı. Bu dayatmayı kesin bir dille reddeden tecrübeli lider, İran askeri güçleriyle sıcak çatışmaya girmek zorunda kaldı. Meydana gelen bu kanlı mücadelede önemli kayıplar verildi. Bu sıcak çatışmada hayatını kaybeden direnişçilerden bazıları şunlardır:
- Şemseddin (Hasenanlı Halit'in oğlu)
- Süleyman Ahmed (Ferzende Bey'in babası)
- Kolağası Kerem Bey
- Abdülbaki
Kendisi de bu çatışmada ciddi şekilde yaralanan Ferzende Bey, sağ kalan adamlarıyla birlikte Simko'nun himayesine girmeyi başardı.
Ağrı Ayaklanmaları ve Sabotaj Eylemleri
Sürgünde geçen zorlu günlerin ardından, 1927 senesinde yeniden Türkiye topraklarına dönen Ferzende Bey, soluğu Ağrı ayaklanmalarının tam merkezinde aldı. Bölgede gerçekleştirilen hemen hemen tüm askeri muharebelerde ve stratejik sabotaj faaliyetlerinde ön saflarda yer alarak askeri dehasını gösterdi. Ancak 1930 yılında düzenlenen Taşburun taarruzu esnasında bir kez daha yaralandı. Ağrı'daki direnişin devlet güçlerince kontrol altına alınmasıyla birlikte, yakalanmamak adına yeniden sınır hattını geçerek İran topraklarına sığınmak zorunda kaldı.
Maku Muharebesi ve Son Esaret
1931 yılına gelindiğinde, Maku bölgesi İran kuvvetleri ile Kürt direnişçiler arasında son derece şiddetli çatışmalara sahne oldu. İran tarafında, Albay Muhammed Ali Han idaresindeki 2'nci Azerbaycan Tuğayı bu durumla mücadele ederken, Tebriz ve Erdebil'den Albay Kalb Ali Han komutasındaki takviye birlikler de bölgeye sevk edildi. 25 Temmuz tarihinde, Çaldıran ilçesinin Siyahçeşme mevkisinde gerçekleşen çarpışmada Albay Kalb Ali Han öldürüldü. Büyük kayıpların verildiği bu çatışmada Kürt tarafı da liderlerini kaybetti. Bunlar arasında İbrahim Heski ve kardeşleri yer almaktaydı. Çarpışmada ağır şekilde yaralanan Ferzende Bey, kaçamayarak İran güvenlik güçlerince esir alındı.
Kasr-ı Kaçar Hapishanesi ve Gizemli Ölümü
Esaret altına alınan Ferzende Bey'in yaşamının son dönemi ve ölüm tarihi hakkındaki iddialar farklılık göstermektedir. Bu konuda öne çıkan iki önemli görüş bulunmaktadır. İlk iddiaya göre Osman Sabri, 1941 yılında kaleme aldığı yazıda Ferzende Bey'in bundan iki yıl önce, yani 1939 yılında Hoy kentindeki hapishanede yaşamını yitirdiğini belirtir. Diğer yandan, Kör Hüseyin Paşa'nın oğlu Nadir Süphandağ'ın eşi olan Zarife Hanım ise, Tahran'da Ferzende'nin eşi Besra Hanım ile dört yıl boyunca birlikte yaşamıştır. 1939'da Türkiye'ye dönen Zarife Hanım, bu dönüşten dört yıl önce Ferzende Bey'in ünlü Kasr-ı Kaçar Hapishanesi'nde hayatını kaybettiğini aktarmaktadır. Tüm bu belirsizliklere rağmen, Ferzende Bey'in ömrünün son demlerini zindanlarda geçirdiği ve mücadelesinin hazin bir şekilde son bulduğu tarihi bir gerçektir.