Türk maliye tarihinin en çok tartışılan dönemlerine damga vuran Mehmet Faik Ökte, 1902 yılında Diyarbakır'da dünyaya gelmiş ve ömrünü devlet hizmetine adamış önemli bir cumhuriyet bürokratıdır. Genç cumhuriyetin iktisadi yapılanmasında kritik roller üstlenen Ökte, özellikle İstanbul Defterdarlığı dönemindeki Varlık Vergisi uygulaması ve sonrasında kaleme aldığı itiraf niteliğindeki eseriyle adını tarihe yazdırmıştır. 19 Nisan 1982'de hayata gözlerini yuman bu tarihi şahsiyet, geride sadece mali bir kariyer değil, aynı zamanda iktisat politikalarının en hararetli tartışmalarını bırakmıştır.
Cumhuriyetin İlk Kuşak Bürokratı: Eğitim ve İlk Görevler
Genç Türkiye Cumhuriyeti'nin mali yapısını şekillendiren kadrolar arasında yer alan Mehmet Faik Ökte, yükseköğrenimini 1925 senesinde Ankara Siyasal Bilgiler Fakültesi bünyesinde başarıyla tamamlamıştır. Buradaki eğitiminin hemen ardından hukuk alanındaki yetkinliğini de pekiştirmek isteyen Ökte, Hukuk Fakültesi'nde fark sınavlarına katılarak bu kurumdan da diploma almayı başarmıştır. Akademik donanımını tamamladıktan sonra devlet hizmetine adım atan genç maliyeci, memuriyete Kocaeli Maiyet Memurluğu göreviyle başlangıç yapmıştır. Ülkenin farklı bölgelerinde tecrübe kazanma sürecinin ardından, 25 Ekim 1926 tarihinde Müfettiş Muavini unvanını alarak Teftiş Kurulu saflarına katılmıştır.
Mehmet Faik Ökte'nin kariyerindeki en önemli gelişim durakları ve üstlendiği sorumluluklar şu şekilde sıralanabilir:
- Kocaeli Maiyet Memurluğu ile başlayan ilk memuriyet adımları,
- 1930 ve 1931 yılları arasında Fransa'da gerçekleştirilen mesleki staj süreci,
- İstanbul Defterdarlığı sırasındaki tarihi Varlık Vergisi uygulaması ve koordinasyonu.
Mesleki gelişimini uluslararası düzeye taşımak amacıyla 1930 ile 1931 yılları arasında Fransa'da stajyer olarak bulunan Ökte, burada edindiği batı tarzı mali disiplin tecrübesiyle yurda dönmüştür. Dönüşünün ardından Maliye Başmüfettişliği makamına kadar yükselen başarılı bürokrat, devletin en hassas mali denetim mekanizmalarında uzun yıllar aktif sorumluluk üstlenmiştir.
Varlık Vergisi Dönemi ve İstanbul Defterdarlığı
Mehmet Faik Ökte'nin kariyerindeki en kritik ve tarihi dönüm noktası, 3 Mayıs 1944 tarihinde İstanbul Defterdarı olarak tayin edilmesiyle başlamıştır. İkinci Dünya Savaşı'nın getirdiği olağanüstü ekonomik koşullarda bu stratejik göreve getirilen Ökte, dönemin en çok tartışılan iktisadi hamlesi olan Varlık Vergisi'ni sahada fiilen uygulayan ekibin liderliğini üstlenmiştir. İstanbul'da bu hassas ve zorlu vergi toplama sürecini birinci elden yöneten tecrübeli bürokrat, uygulamanın tüm aşamalarına en yakın konumdaki devlet görevlisi olmuştur. Kendisi evli ve iki çocuk babasıydı. Ökte, 1967 yılına kadar sürdürdüğü kamu hizmetini yaş haddi sebebiyle emekli olarak sonlandırmıştır. Ancak onun devlet hizmetindeki bu uzun yılları, emekliliğinden çok daha önce kaleme alacağı sarsıcı bir eserle toplumsal hafızada apayrı bir yer edinecektir.
"Varlık Vergisi Faciası" ve Büyük Tartışmalar
Emekliliğinden yıllar önce, 1951 yılında yayımladığı ve adeta yer yerinden oynatan "Varlık Vergisi Faciası" isimli kitabı, Mehmet Faik Ökte'yi Türk siyasi ve iktisadi tarihinin en çok konuşulan isimlerinden biri haline getirmiştir. Ökte, bu cesur eserinde sadece İstanbul Defterdarı sıfatıyla bizzat yürüttüğü vergi uygulamasının karanlıkta kalan yönlerini ifşa etmekle kalmamıştır. Aynı zamanda Tek Parti döneminde uygulanan Cumhuriyet Halk Partisi iktisat politikalarının devletçilik anlayışını da son derece sert bir dille eleştirmiştir. Bu sarsıcı yayın, kamuoyunda ve siyaset arenasında devasa bir yankı uyandırırken beraberinde çok sert tartışmaları da sürüklemiştir. Bazı dönem politikacıları ve basın mensupları, eski defterdarı geçmişin hassas yaralarını kaşımakla, toplumsal huzuru bozacak şekilde havayı bulandırmakla ve yeni siyasi krizlere zemin hazırlamakla suçlayarak ağır ithamlarda bulunmuşlardır. Hatta kendisine devlet sırlarını açığa çıkardığı yönünde resmi suçlamalar yöneltilmiştir.
Suçlamalar, İthamlar ve Aklanma Süreci
Kendisine yöneltilen bu ağır eleştiri ve devlet sırlarını açığa çıkarma suçlamalarına karşı sessiz kalmayan Mehmet Faik Ökte, Son Posta gazetesinin 26 Mayıs 1951 tarihli sayısında kaleme aldığı "Vur Fakat Dinle!" başlıklı tarihi mektubuyla kamuoyuna yanıt vermiştir. Bu mektupta kendisini savunmuştur. Ökte, eleştirilere cesurca göğüs germiştir. Ancak onun üzerindeki baskılar sonraki yıllarda da hız kesmemiştir. İlerleyen süreçte, Varlık Vergisi'nin uygulandığı o çalkantılı dönemde mülklerin ucuza el değiştirmesinden yararlanarak haksız mal elde etmekle suçlanmıştır. Bununla da kalmayıp, 1958 yılında tamamen farklı bir iddiayla, rüşvet aldığı suçlamasıyla karşı karşıya kalmış ve hakkında resmi dava açılmıştır. Türk yargısı önünde hesap veren tecrübeli eski defterdar, yargılama sürecinin sonunda kendisine yöneltilen rüşvet suçlamalarından tamamen beraat etmiştir. Yaşamının son yıllarını sessizlik içinde geçirmiştir. Bu sıra dışı maliyeci, 19 Nisan 1982 tarihinde vefat ederek Türk mali tarihinin en gizemli sayfalarındaki yerini almıştır.