Türk sanat dünyasının ve basın tarihinin en önemli simalarından biri olan ressam, kaligraf, grafiker ve gazeteci Etem Çalışkan, 5 Ocak 1928'de Mersin'in Tarsus ilçesine bağlı Göçük köyünde dünyaya gelmiş ve Cumhuriyet döneminin görsel belleğini şekillendiren benzersiz bir estetik miras bırakarak 1 Şubat 2025 tarihinde İstanbul'da aramızdan ayrılmıştır. Sanatçı, özellikle okullardaki ders kitaplarının ilk sayfalarını süsleyen Atatürk portresi ile İstiklal Marşı ve Gençliğe Hitabe tasarımlarıyla milyonlarca yurttaşın zihnine kazınmıştır. Harf Devrimi'nin getirdiği yeni alfabeyi geleneksel hat estetiğiyle buluşturan nadir ustalardan biri olarak, yazı sanatını modern grafik tasarımla sentezlemiş ve ulusal hafızanın görsel mimarı unvanını gururla taşımıştır.
Akademiden Anıtkabir'e Uzanan Sanat Yolculuğu
Sanatçının eğitim hayatı, Mersin'de tamamladığı ilk ve orta öğrenim yıllarının ardından İstanbul'a taşınmasıyla yeni bir boyut kazanmıştır. Yükseköğrenimini gerçekleştirmek üzere İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisi bünyesindeki afiş bölümüne adım atan Etem Çalışkan, burada dönemin efsanevi isimlerinden ders alma ayrıcalığına erişmiştir. Akademi yıllarında, Türk resminin öncülerinden Sabri Berkel'den desen dersleri alırken, yazı sanatının duayeni Emin Barın'ın rahlesi tedrisatından geçerek kaligrafi alanında uzmanlaşmıştır. Aynı dönemde afiş ve grafik tasarımının inceliklerini ise Namık Bayık'tan öğrenerek çok yönlü bir sanatçı kimliği inşa etmiştir.
Bu verimli öğrencilik dönemi, sadece teorik eğitimle sınırlı kalmamış, genç sanatçının tarihe tanıklık etmesine de vesile olmuştur. Cumhuriyet tarihinin en anlamlı yapılarından biri olan Anıtkabir'in inşa sürecinde, binaların üzerindeki anıtsal kitabelerin yazılması görevi Emin Barın'a verildiğinde, akademideki parlak öğrencisi Etem Çalışkan hocasının en büyük yardımcısı olarak bu tarihi şantiyede ter dökmüştür. Henüz öğrencilik sıralarındayken sergilediği bu üstün başarı, ona profesyonel dünyanın kapılarını hızla açmıştır. Nitekim 1954 yılında, henüz mezun olmadan önce Yapı Kredi Bankası'nın kuruluşunun 10. yıl dönümü için hazırlanan afişleri, şükran belgelerini, diploları ve hatıra madalyalarını tasarlayarak dikkatleri üzerine çekmiştir.
Basın Dünyasında Fotoromandan Manşet Çizimlerine
Etem Çalışkan'ın hayatında gazetecilik, en az resim ve kaligrafi kadar büyük bir yer kaplamıştır. Akademideki öğrenciliği devam ederken, 1954 yılında Yeni Sabah gazetesinde ressam ve kaligraf olarak adım attığı basın sektörü, onun yaratıcı dehasını kitlelerle buluşturan ana mecra haline gelmiştir. Bu gazetede üstlendiği ilk görev ise Türk basın tarihinde çığır açan bir yeniliğe öncülük etmesini sağlamıştır. Ünlü sinema filmi Jane Eyre'in fotoğraf kareleri üzerine konuşma balonları ve açıklayıcı metinler yerleştirerek hazırladığı çalışma, Türk medyasında yayımlanan ilk fotoroman olarak tarihe geçmiştir. Bu yenilikçi adım, onun görsel hikayecilikteki gücünü de ortaya koymuştur.
Başarılı çıkışının ardından mesleki serüvenini Ankara'ya taşıyan Çalışkan, burada Zafer ve Öncü gibi dönemin etkili gazetelerinde görev yapmıştır. Daha sonra yeniden İstanbul'a dönerek Hareket, Dünya, Akşam, Milliyet ve Hürriyet gibi ülkenin en prestijli yayın organlarında çizgi ve yazılarıyla yer almıştır. Gazetelerde çalıştığı dönem boyunca sadece yazı yazmakla kalmamış; en sıcak gelişmelerin manşetlerini tasarlamış, toplumsal olayların çarpıcı resimlerini çizerek haberleri görselleştirmiştir. Ayrıca her yılın 10 Kasım Atatürk'ü Anma Günü'nde gazetelerin birinci sayfalarında yayımlanan ve adeta onunla özdeşleşen o meşhur, duygu dolu Atatürk portrelerini büyük bir özenle çizmiştir.
Emeklilik Yılları ve Ölümsüzleşen Dev Eserler
Sanatçı, 1982 senesinde uzun yıllar emek verdiği Hürriyet gazetesinden emekliye ayrılmıştır. Ancak bu emeklilik, onun sanatsal üretim hızını kesmemiş, aksine daha büyük boyutlu ve kalıcı başyapıtlara yoğunlaşmasına olanak tanımıştır. Emekliliğinin hemen ardından Milliyet gazetesi için Türk tarihine yön veren şahsiyetleri ele alan kapsamlı Türk Büyükleri serisini hazırlamıştır. Büyük ilgi gören bu özel çalışma, ilerleyen dönemde bir albüm kitap haline getirilerek kalıcı bir kütüphane eserine dönüştürülmüştür.
Etem Çalışkan'ın ilerleyen yaşlarında imza attığı diğer anıtsal projeler ise şu şekildedir:
- Güneş gazetesi için Kur'an-ı Kerim'in Türkçe mealini modern Türk alfabesi ve kaligrafik bir üslupla yeniden yazmıştır.
- Sabah gazetesi için büyük mutasavvıf Yunus Emre'nin eşsiz dizelerini barındıran Yunus Emre Divanı'nı hazırlamıştır.
- Mustafa Kemal Atatürk'ün ölümsüz eseri Nutuk'u, kendi geliştirdiği özgün yazı karakterleriyle iki ciltlik dev bir kaligrafi albümü halinde yeniden kaleme almıştır.
Hayatının son dönemine kadar elinden fırçasını ve kalemini bırakmayan usta sanatçı, Türk basınına ve sanat dünyasına sunduğu çizgi röportajlarla da adından söz ettirmiştir. Geleneksel sanatların disiplinini modern grafik anlayışıyla yoğuran Çalışkan, arkasında Cumhuriyet Türkiye'sinin en bilinen görsel simgelerini bırakarak aramızdan ayrılmıştır.