Modern bilimin akışını değiştiren dahi İtalyan fizikçi Enrico Fermi, 29 Eylül 1901 tarihinde İtalya'nın başkenti Roma'da dünyaya gözlerini açtı. Dünya tarihini kökten sarsacak nükleer çalışmalarını teorik ve deneysel dehasıyla birleştiren ünlü bilim insanı, 29 Kasım 1954'te ABD'nin Chicago kentinde hayata gözlerini yumdu ve ardında bilim dünyasını sonsuza dek değiştiren eşsiz bir miras bıraktı. Maddeyi ve atom çekirdeğini kontrol etme arzusuyla yola çıkan Fermi, çekirdek bölünmesine giden kapıyı aralayarak insanlığı resmen nükleer çağa taşıdı. Peki, polis şefi bir babanın oğlundan modern dünyayı şekillendiren "atom bombasının babası" unvanına uzanan bu serüven nasıl şekillendi?
Roma'dan Chicago'ya Uzanan Bir Dehanın Doğuşu
Roma polis şefi Alberto Fermi'nin oğlu olarak dünyaya gelen genç Enrico, akademik basamakları inanılmaz bir süratle tırmandı. Henüz 17 yaşındayken, 1918 yılında Pisa Üniversitesi'nin kapısından adımını attı ve dört yıllık parlak bir eğitimin ardından mezun oldu. Bu başarının getirdiği devlet bursuyla 1923'te Almanya'daki Göttingen Üniversitesi'ne, ardından ünlü Rockefeller bursuyla Hollanda'daki Leiden Üniversitesi'ne yöneldi. Avrupa'nın bu seçkin bilim merkezlerinde teorik ufkunu genişletip derin tecrübeler kazandıktan sonra, Floransa Üniversitesi bünyesinde matematiksel fizik dersleri vermek üzere doğduğu topraklara, İtalya'ya geri döndü. Fizik dünyasını sarsacak ilk büyük adımını 1926 yılında attı. Pauli parçacıklarının davranışlarını açıklayan ve bugün Fermi istatistiği olarak adlandırılan teorik keşfi gerçekleştirdi. Bu olağanüstü başarı, ona henüz genç yaşta Roma Üniversitesi'nde teorik fizik profesörlüğü koltuğunu getirdi. Ancak yükselen faşizm dalgası huzurunu kaçırdı.
Nobel Ödülü ve Faşizmden Kaçış
Profesör Enrico Fermi, 1928 yılında Laura Capon ile hayatını birleştirerek Giulio ve Nella adında iki çocuk sahibi oldu. Laboratuvarında durmaksızın çalışan fizikçi, 1934 yılında Beta bozumu teorisini geliştirerek Pauli'nin radyasyon teorisiyle harmanlamayı başardı. Marie Curie'nin kızı Joliot'un yapay radyasyon alanındaki çığır açan keşfinin hemen ardından Fermi, nötron bombardımanına tuttuğu neredeyse tüm elementlerin şaşırtıcı şekilde radyoaktif dönüşümlere maruz kaldığını gözlemlemeyi başardı. Bu muazzam gözlem, yavaş nötronların ve nükleer fisyonun keşfini sağlarken periyodik cetvelde bilinmeyen yepyeni elementlerin kapısını araladı. Nötron bombardımanı yoluyla yeni radyoaktif transuranyum elementleri elde etmesi, Fermi'ye 1938 yılında Nobel Fizik Ödülü'nü getirdi. Nobel töreninin hemen ardından, Benito Mussolini'nin faşist İtalya'sından kaçarak ailesiyle birlikte Amerika Birleşik Devletleri'ne sığındı. Yeni vatanı ABD'de önce Columbia Üniversitesi, sonrasında ise Chicago Üniversitesi tarafından profesör unvanıyla coşkuyla karşılandı. Farklı kıtalarda süren bu çalışmalar başarıyla taçlandı.
Atom Çağının Başlangıcı ve Manhattan Projesi
Fisyonun 1939 başlarında Hahn ve Strassmann tarafından resmen keşfiyle birlikte Fermi, zincirleme reaksiyon olasılıklarını hesaplamaya başladı. Yoğun deneysel süreçlerin ardından, insanlık tarihinin ilk kontrollü nükleer zincirleme reaksiyonunu başarıyla gerçekleştirmeyi başardı. Bu tarihi an, Chicago'da kurulan ilk nükleer reaktörle birlikte atom Çağının kapılarını ardına kadar açtı. Nötronların hızını emerek reaksiyonu kontrol altında tutmak için atom piline yerleştirilen kadmiyum çubukları yavaş yavaş geri çekti. Böylece atom çağı resmen başlamış oldu. Savaş yıllarında nükleer silah yapımının teknik engellerini aşmak ürere kurulan Manhattan Projesi'nin en önemli liderlerinden biri oldu. 1944 yılında resmen Amerikan vatandaşlığına kabul edilen Fermi, İkinci Dünya Savaşı'nın bitiminden sonra da Chicago Üniversitesi'ndeki nükleer araştırmalarına ve profesörlük görevine sadakatle devam etti.
Evrenin Sırlarına Doğru Bir Yolculuk ve Mirası
Ömrünün son demlerinde kozmik ışınların kökenini aydınlatmaya çalışan Fermi, bu ışınların devasa enerji kaynakları barındırdığını kanıtlayan güçlü bir teori sundu. Bilimsel kariyeri boyunca literatüre yön veren çok sayıda makale ve eser kaleme aldı. Bu değerli çalışmalardan bazıları şunlardır:
- Pauli parçacıklarını temel alan Sulla quantizzazione del gas perfetto monoatomico (1935)
- Atomun yapısını modelleyen semikantitatif yaklaşımları içeren Quantentheorie und Chemie (1928)
- Çekirdeklerin manyetik momentlerini inceleyen Über die magnetischen Momente der Atomkerne (1930)
- Beta ışınları teorisini detaylandran Tentativo di una teoria dei raggi ß (1933)
Tarihin akışını yönlendiren bu büyük deha, 29 Kasım 1954'te Chicago'da yakalandığı kanser hastalığı nedeniyle 53 yaşında yaşama veda etti. Onun anısına, vefatından bir yıl sonra laboratuvarda keşfedilen 100 atom numaralı elemente resmi olarak fermiyum ismi verildi.