Kayseri kökenli Rum bir ailenin oğlu olarak 7 Eylül 1909'da İstanbul'da dünyaya gelen Elia Kazan, henüz dört yaşındayken ailesiyle birlikte göç ettiği Amerika Birleşik Devletleri'nde dünya sinema ve tiyatro tarihini kökten değiştiren bir yönetmene dönüştü. Gerçek adı Elias Kazancıoğlu olan sanatı, New Rochelle Lisesi ve Williams College'deki öğreniminin ardından Yale Üniversitesi'nde tiyatro eğitimi aldı. Broadway sahnesinde kazandığı büyük başarıları Hollywood'a taşıyan yönetmen, kurucusu olduğu Actors Studio ile Marlon Brando ve James Dean gibi efsaneleri sektöre kazandırarak dönemin oyunculuk anlayışını tamamen yeniledi.
Tiyatro Sahnelerinden Hollywood Zirvesine Uzanan Yolculuk
George Kazancıoğlu ile Germir köyünden Athena Şişmanoğlu çiftinin çocuğu olan Elia Kazan'ın çocukluğu New York'un New Rochelle bölgesinde geçti. Tiyatro dünyasına ilk adımını 1932 yılında Group Theatre çatısı altında oyuncu olarak attı. Buradaki oyunculuk kariyerini 1939 yılına kadar sürdürdü. Sanatçı, 1940 yılından itibaren tiyatro yönetmenliğine geçiş yaptı. Kısa sürede Broadway'in en saygın ve en başarılı yönetmenleri arasına girerek ülke çapında büyük bir üne kavuştu. Tiyatro sahnelerindeki bu görkemli yükseliş, 1944 yılında sinema filmleri yönetmeye başlamasıyla yeni bir boyut kazandı. İlk uzun metrajlı filmi olan 1945 yapımı 'A Tree Grows in Brooklyn' ile beyazperdeye adım atan yönetmen, sinemadaki gücünü hemen hissettirdi. Sanatçı, 1947 yılında 'Centilmenlik Anlaşması' ve 'Boomerang!' gibi yapımlarla yönetmenlik becerilerini pekiştirmeye devam etti.
Efsane Oyuncuların Yetiştişi Actors Studio ve Başyapıtlar
Sinema tarihinin en etkili oyunculuk okullarından biri kabul edilen Actors Studio, 1947 yılında Cheryl Crawford, Robert Lewis ve Elia Kazan ortaklığıyla kuruldu. Bu okulda verilen eğitim, sinema dünyasına yön veren Marlon Brando ve James Dean gibi ikonik isimlerin doğuşunu sağladı. Sinema dünyasında kendine özgü yöntemleriyle tanınan yönetmen, keşedilmiş yetenekleri bulup onlarla çalışmayı her zaman tercih etti. Yönetmenin dokunuşuyla yıldızlaşan isimler arasında Rod Steiger, Natalie Wood, Lee Remick ve Warren Beaty gibi dev aktörler yer almaktadır. Tennessee Williams'ın tiyatro oyunundan sinemaya uyarladığı 1951 yapımı 'İhtiras Tramvayı' ve sinema tarihinin en iyi filmlerinden biri sayılan 1954 yapımı 'Rıhtımlar Üzerinde' yapımları, Marlon Brando'yu dünya çapında unutulmaz bir sinema ikonuna dönüştürdü. Aynı dönemde, 1955 yılında çektiği 'Cennet Yolu' filmiyle de James Dean efsanesinin doğuşuna öncülük etti. Bu eşsiz başarılar, ona sinema dünyasının en prestijli ödüllerini getirdi. Sanatçı, 1956 yılında 'Baby Doll' ve 1957 yılında 'A Face in the Crowd' gibi başarılı filmlere imza attı. Ayrıca, 'East of Eden' ile 1956 yılında Altın Klübe'de En İyi Film ödülünü kazandı. Aynı ödül törenlerinde, 1957'de 'Baby Doll' ve 1964'te 'Amerika Amerika' filmleriyle En İyi Yönetmen ödülünü kucakladı.
Politik Fırtınalar, HUAC Sorgusu ve Son Dönem
Elia Kazan'ın kariyeri yalnızca sanatsal başarılarla değil, aynı zamanda büyük siyasi tartışmalarla da şekillendi. Sanatçı, 1952 yılında Amerikan Karşıtı Faaliyetleri İzleme Komitesi (HUAC) önünde sorgulandı. Eski bir Komünist Parti üyesi olan yönetmen, komite ile işbirliği yapmayı seçti. Sinema sektöründen komünist eğilimli sekiz yakın arkadaşının ismini komiteye vererek onların profesyonel kariyerlerinin sonlanmasına neden olan bu karar, Amerikan sinema tarihinde derin yaralar açarak ömür boyu sürecek protestoların odağı haline gelmesine yol açtı. Senarist Abraham Polonsky, Kazan'ın 1999 yılındaki onur ödülü haberi üzerine 'Umarım ödülünü alırken birisi onu vurur' diyerek tepkisini dile getirdi. Bütün bunlara rağmen Kazan, geri adım atmadı. 1997 yılında İstanbul Film Festivali kapsamında Türkiye'ye geldiğinde verdiği röportajda, inandığı şeyi yaptığını, utanmadığını ve pişman olmadığını vurguladı. Nitekim 1999 yılındaki 71. Akademi Ödülleri'nde Yaşam Boyu Onur Ödülü'nü alırken salondaki protestolar hafızalara kazındı.
Yönetmen, 1960-1964 yılları arasında Lincoln Sahne Sanatları Merkezi Repertuar Tiyatrosu'nda yöneticilik yaptı. 1960'ların ortalarından sonra tiyatrodan ve sinemadan yavaş yavaş uzaklaşarak kendisini tamamen yazarlığa adadı. Bu dönemde 'Uzlaşma', 'Babanın Suçu' ve 'Amerika Amerika' gibi romanlar kaleme aldı. 1988 yılında İstanbul Film Festivali'nde jüri başkanlığı yaptı. Aynı yıl Zülfü Livaneli'nin yönettiği Türk yapımı 'Sis' filminde de kahvehanede tavla oynayan bir yaşlı adam rolüyle konuk oyuncu oldu. Özel hayatında üç kez evlenen sanatçı, ilk eşi Molly Day Thatcher'dan dört, ikinci eşi Barbara Loden'dan ise bir çocuk sahibi oldu. Son evliliğini 1982'de Frances Rudges ile yapan Kazan, 28 Eylül 2003 tarihinde Manhattan'daki evinde 94 yaşında yaşama veda etti.
Öne Çıkan Bazı Kitapları
- America America (1962 - Türkçe baskısı 'Amerika Amerika')
- The Arrangement: A Novel (1967 - Türkçe baskısı 'Uzlaşma')
- The Assassins (1972 - Türkçe baskısı 'Babanın Suçu')