Türk siyaset ve askeri tarihinin önemli şahsiyetlerinden biri olan Cemil Arıcan, 1880 yılında Prizren'de dünyaya gözlerini açmış ve ömrünü vatan hizmetine adamış seçkin bir devlet adamıdır. Eğitim hayatını askeri alanda taçlandırarak Erkân-ı Harbiye'den mezun olan Arıcan, hem Osmanlı İmparatorluğu'nun son sancılı dönemlerinde hem de yeni kurulan Türkiye Cumhuriyeti'nin inşasında aktif roller üstlenmiştir. Cephelerdeki kahramanlıkları, idari yönetimdeki yetkinliği ve parlamentodaki temsil gücüyle dikkat çeken bu şahsiyet, 4 Ocak 1929 tarihindeki vefatına dek ülkesi adına canla başla çalışmıştır. Geride büyük bir miras bırakmıştır.
Askeri Kariyeri ve Cephe Yılları
Erân-ı Harbiye Mektebi'ni başarıyla tamamlamasının ardından ordu saflarına katılan Cemil Arıcan, imparatorluğun dört bir yanında kritik askeri vazifelerde bulunmuştur. Genç yaşta orduya katıldı. Meslek hayatının ilk yıllarında 17. Süvari Alayı 1. Bölük Komutanlığı görevini üstlenerek süvari birliklerine liderlik etmiştir. Ardından askeri yetenekleri sayesinde 3. Ordu bünyesindeki 20. Nizamiye Alayı 1. Tabur Komutanlığı'na getirilmiştir. Balkan coğrafyasının en hareketli olduğu dönemlerde Nizamiye 5. Üsküp Fırkası Kurmay Başkanlığı makamında bulunan Arıcan, bölgedeki stratejik hamlelerin planlanmasında rol oynamıştır.
Askeri kariyeri boyunca başkentin güvenliğinden diplomatik temsilciliklere kadar geniş bir yelpazede hizmet vermiştir. İstanbul Asayiş Şubesi Müdürü olarak payitahtın genel asayişinden bizzat sorumlu olmuştur. Tarihe olan ilgisi ve entelektüel birikimiyle bilinen komutan, Harp Tarihi Şubesi Müdürlüğü yaparak askeri geçmişin kayıt altına alınmasına katkı sunmuştur. Birinci Dünya Savaşı yıllarında Bandırma'da konuşlu 5. Ordu Kurmay Başkan Yardımcılığı gibi hayati bir görevi yürütmüştür. Odessa'da Osmanlı Murahhası görevini başarıyla yürüterek diplomasi sahnesinde de kendini göstermiştir. Savaş hukukuna dair tecrübeleriyle Temyiz Divân-ı Asker Üyeliği yapmış ve Esirler Müfettişliği bünyesinde kurmay subay olarak önemli sorumluluklar almıştır. Farklı cephelerde sergilediği kahramanlıklar dolayısıyla çok sayıda askeri nişan ve harp madalyası elde etmiştir.
İskan Müfettişliği ve İdari Görevleri
Savaş sonrasında askeri üniformasını çıkaran Cemil Arıcan, birikimini bu kez sivil idari mekanizmaların yapılandırılmasında kullanmaya başlamıştır. Özellikle savaşların ardından Anadolu'da yaşanan nüfus hareketliliği ve yerleşim sorunlarının çözümü için Maliye Vekâleti bünyesinde görevlendirilmiştir. Bursa, Balıkesir ve İzmir gibi kritik vilayetlerde kurulan Tavsife Komisyonlarında müfettişlik yaparak iktisadi ve sosyal durum tespiti gerçekleştirmiştir. Ülkenin en önemli meselelerinden biri haline gelen göçmen ve sığınmacıların yerleşimi konusunda da inisiyatif almıştır. İzmir'de bölge müdürlüğü görevini üstlendi.
Ardınden bu alandaki başarısı sebebiyle şu bölgeleri kapsayan geniş bir sahada İskan Müfettişi sıfatıyla çalışmıştır:
- İzmir İskan Bölgesi
- İzmit İskan Bölgesi
- İstanbul İskan Bölgesi
Dâhiliye Vekâleti İskân İşleri Müdürlüğü makamına yükselmiştir. Savaşın yıkıcı etkileriyle Anadolu'ya göç etmek zorunda kalan binlerce insanın yerleşimi ve topluma entegrasyonu gibi son derece hassas bir konuyu başarıyla yöneterek, bölgedeki sosyal düzenin yeniden kurulmasında başrolü oynamıştır.
Milletvekilliği ve Siyasi Hayatı
Bürokraside kazandığı son derece büyük itibarın ardından siyasete adım atan Cemil Arıcan, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin (TBMM) III. yasama döneminde Bolu milletvekili seçilerek meclise girme başarısını göstermiştir. Meclis çatısı altında Bolu halkının gür sesi olurken yasama faaliyetlerinde de aktif olarak çalışmıştır. Hem askeri hem de idari alandaki derin tecrübelerini milletvekilliği döneminde yasa yapıcı olarak ülkesinin kalkınması için seferber etmiştir. Evli ve iki çocuk babası olan değerli devlet adamı, meclisteki görevi devam ederken 4 Ocak 1929 tarihinde hayata gözlerini yummuştur. Türk tarihinin ÿerefli sayfalarında yer almaktadır.