Birsen Kaya, 1943'te İstanbul'da doğmuş; Bilge Olgaç ve Cahide Sonku ile birlikte Türkiye'nin ilk kadın yönetmenleri arasında yerini almıştır. Sinemamızda 15 filmin yönetmen koltuğuna oturan Kaya, bu rekorla Türk sinemasının en fazla yapım gerçekleştiren kadın yönetmeni unvanını kazandı. Aşk filmlerine mesafeli duran Kaya, gerçek olaylardan ilham alan serüven hikâyelerine her zaman daha yakın hissetti kendini.
Gazetecilikten Yönetmenliğe
Eğitimini bitirip 1963'te Artist dergisinde sinema muhabiri olarak kariyerine adım atan Kaya, kısa sürede Vedat Türkali, Ülkü Erakalın ve Agah Özgüç gibi sinemacılarla yan yana çalıştı. Röportaj için kapısını çaldığı Halit Refiğ'in asistanlık teklifini kabul etmesi, onu farklı bir kulvara taşıdı. Refiğ'in 1964 tarihli yapımı Gurbet Kuşları — senaryosu Turgut Özakman tarafından Orhan Kemal'in romanından uyarlanan, Filiz Akın ve Cüneyt Arkın'ın oynadığı film — onun ilk asistanlık deneyimi oldu.
Gurbet Kuşları'nın ardından yaklaşık 200 filmde reji asistanlığı üstlendi; bu süreçte Yılmaz Güney'in 1974 yapımı Arkadaş da görev aldığı filmler arasına girdi. Yönetmenliğe geçişi ise bir tesadüf eseri oldu: 1970'te Kanlı Kader filminin yönetmeni Nazmi Özer rahatsızlanınca filmi Birsen Kaya tamamladı ve böylece yönetmen sandalyesine ilk kez oturdu.
Yeşilçam'ın Aradığı İmza
Kaya, bu dönemde Ufuk Film adlı yapım şirketini kurdu; ancak ilerleyen süreçte ekonomik güçlükler şirketi kapatmak zorunda bıraktı. Senaryolarını büyük ölçüde kendisi kaleme alan yönetmen, 1971'de Genelevde Kirli Evler ile Türk sinemasının erken erotik yapımlarından birine adını yazdırdı. Dört filmlik Dadaş Rıfat serisi geniş bir izleyici kitlesiyle buluştu.
Serüven sinemasına olan tutkusu onu çizgi roman uyarlamalarına da yöneltti. Killing karakterini beyazperdeye taşıdığı Killing Ölüm Saçıyor (1971), Vur Kır Geç (1972) ve Hedefte Beş Adam (1972) yapımları Yeşilçam'da adını sağlamlaştırdı. Western türündeki Çeko'nun (1970) senaryosu ise Yılmaz Köksal'ın kariyerinde bir dönüm noktası sayıldı.
Yönettiği filmlerden öne çıkanlar şunlardır:
- İntikam Derler Adıma (1970)
- Sevimli Serseri (1970)
- Sana Allah Acısın (1970)
- Aşkolsun (1971)
- Kanunsuz Yaşayanlar (1971)
- Bitirim Kemal (1972)
- Şeftalisi Ala Benziyor (1975)
Sinema Sonrası Yaşam ve Onur Ödülleri
Toplam 15 filmin yönetmenliğini, bunların 11'inin senaristliğini üstlenen Kaya, 1970'lerde televizyonun yaygınlaşmasıyla gerileyen Yeşilçam'ı 1979'da geride bıraktı. Adanalı İsmail Zorel ile evlenerek Adana'ya yerleşti ve ev hanımı olarak yeni bir sayfa açtı. Meslek yaşamı boyunca festivallere hiç katılmayan Kaya, onurlandırılmayı onlarca yıl bekledikten sonra üç önemli ödüle layık görüldü: 2013'te 2. Bursa Kadın Filmleri Festivali'nde Cahide Sonku Yönetmen Onur Ödülü, 2020'de 39. İstanbul Film Festivali'nde Sinema Onur Ödülü ve 2023'te 30. Adana Altın Koza Film Festivali'nde Emek Ödülü. Uzun yıllar göğüs kanseri, beyin tümörü, kansızlık ve guatr hastalığıyla mücadele eden Birsen Kaya, 30 Ocak 2024'te İstanbul'da 81 yaşında hayatını kaybetti.