Türk sinemasının öncü ve cesur isimlerinden Birsen Kaya, 15 Kasım 1943 tarihinde İstanbul'da dünyaya gelerek Yeşilçam tarihine yön veren ilk kadın yönetmenlerden biri olmuştur. Bilge Olgaç ve Cahide Sonku ile birlikte sinema sektöründe kadın kimliğiyle var olma mücadelesi veren sanatçı, 1963 yılında adım attığı bu dünyada muhabirlikten yönetmenliğe uzanan sıra dışı bir başarı hikayesine imza atmıştır. Uzun yıllar asistanlık yaptıktan sonra yönetmen koltuğuna oturan Kaya, hem senaryolarını kendi yazmış hem de cesur yapımlarla adından söz ettirmiştir. Yarım asrı aşan ömrünün ardından 30 Ocak 2024 tarihinde, 81 yaşında hayata gözlerini yuman yönetmen, arkasında zengin bir sinema mirası bırakmıştır.
Muhabirlikten Yönetmen Koltuğuna Uzanan Yolculuk
Kariyerine ilk olarak 1963 senesinde Artist isimli dergi adına film setlerinde röportajlar gerçekleştiren bir muhabir olarak başlayan Birsen Kaya, sinemanın büyülü dünyasına çok geçmeden dahil olmuştur. Setlerdeki gözlemleri ve çalışkanlığıyla dikkat çeken Kaya, usta yönetmen Halit Refiğ'in asistanlığını üstlenerek profesyonel sinema kariyerine ilk adımını atmıştır. Refiğ'in unutulmaz yapıtı Gurbet Kuşları filminin çekimlerinde görev alarak sektöre giriş yapan genç sinemacı, kariyeri boyunca 200'e yakın sinema filminde yönetmen asistanı olarak görev almıştır. Bu süreç, onun sinema tekniğini ve mutfağını derinlemesine öğrenmesini sağlamıştır.
Kaya'nın yönetmenlik koltuğuna geçişi ise beklenmedik bir gelişmeyle gerçekleşmiştir. Yönetmen Nazmi Özer'in aniden rahatsızlanması sebebiyle Kanlı Kader filminin çekimlerinin yarıda kalması üzerine, projeyi tamamlama görevi Birsen Kaya'ya verilmiştir. Bu zorlu görevi başarıyla yerine getiren Kaya, böylece ilk yönetmenlik deneyimini yaşamış ve mesleğe resmen adım atmıştır. Sektördeki başarısını sadece yönetmenlikle sınırlamayan sanatçı, yönettiği filmlerin senaryolarını da bizzat kaleme alarak Türk sinemasında üretken bir figür haline gelmiştir.
Sinemada İlkler ve Çizgi Roman Uyarlamaları
Sinema dünyasında cesur adımlar atmaktan çekinmeyen Birsen Kaya, sektöre getirdiği yeniliklerle de anılmaktadır. Özellikle o dönem için büyük bir yankı uyandıran ve Türk sinemasının ilk erotik filmlerinden biri kabul edilen Genelevde Kirli Evler filmini çekmiştir. Bu yapım nedeniyle hukuki süreçlerle karşı karşıya kalan ve mahkemelik olan yönetmen, toplumsal tabulara karşı sinemanın gücünü kullanmıştır. Bunun yanı sıra, popüler kültürün önemli ögelerinden olan Killing gibi ünlü çizgi roman kahramanlarını beyaz perdeye aktararak Türkiye'de fantastik ve macera sinemasına da katkı sunmuştur.
Sanatçının sinema kariyerindeki çok yönlü çalışmaları ve üstlendiği başlıca roller şunlardır:
- Yönetmenlik: Toplamda 15 farklı sinema filminin yönetmenliğini yürütmüştür.
- Senaristlik: Yönettiği filmlerin 11 tanesinin senaryosunu kendi yazmıştır.
- Yapımcılık: Yönetmenliğini üstlendiği yapımlardan 4 adedinin aynı zamanda yapımcılığını üstlenmiştir.
- Yönetmen Asistanlığı: Sektörün mutfağında yetişerek 200'e yakın filmde asistanlık yapmıştır.
Yeşilçam'a Veda ve Adana Yılları
1970'li yıllara gelindiğinde, televizyon yayıncılığının tüm ülkede hızla yaygınlaşmasıyla birlikte Türk sineması büyük bir değişim ve gerileme dönemine girmiştir. Sektördeki bu durgunluk ve dönüşüm sonrasında sinema kariyerini sonlandırma kararı alan Birsen Kaya, hayatında yeni bir sayfa açmıştır. Evlenerek Adana'ya yerleşen ünlü yönetmen, sinema dünyasından uzak sakin bir yaşamı tercih etmiştir. 81 yaşında hayata veda eden Kaya'nın ölüm haberi, meslektaşı ve yönetmen Biket İlhan tarafından sosyal medya üzerinden duyurulmuştur. İlhan paylaşımında, Kaya'nın yönettiği 15 filme, kaleme aldığı 11 senaryoya ve sektöre sunduğu asistanlık katkılarına vurgu yapmıştır. Birsen Kaya, Türkiye'nin sinema tarihine adını altın harflerle yazdıran öncü kadın figürlerden biri olarak anılmaya devam etmektedir.