Fars kökenli büyük İslam bilgini Ebu Reyhan Muhammed bin Ahmed el-Biruni (Beyruni), 4 Eylül 973 tarihinde Harezm topraklarında dünyaya gelerek bilim dünyasında çığır açan bir serüvene başladı. Gökbilim, matematik, doğa bilimleri, coğrafya ve tarih alanlarındaki derin çalışmalarıyla tanınan deha, henüz küçük yaşlardayken sarayla temas kurarak yeteneklerini sergileme fırsatı buldu. Başak burcunun titizliğini ve araştırmacı ruhunu taşıyan bilgin, orta çağın dogmatik yapısını yıkan deneysel yöntemleri sayesinde bilim tarihindeki yerini sarsılmaz bir biçimde aldı. Hayatı boyunca pek çok siyasi çalkantıya tanıklık eden araştırmacı, 13 Aralık 1048'de Gazne kentinde 75 yaşında hayata gözlerini yumana dek insanlığın bilgi birikimine eşsiz katkılar sundu.
Harezm'den Gazne'ye Uzanan Bilim Yolculuğu
Gençlik yıllarında ünlü matematikçi Emir Ebu Nasr Mansur Bin Ali Bin Irak himayesine giren Beyruni, eğitim sürecinde dönemin diğer önemli isimlerinden de istifade etti. Bilim insanı Abdüssamed Bin Samet El-Hakim ile tüp dünyasının öncülerinden İbn-i Sina gibi şahsiyetlerden dersler alarak vizyonunu genişletti. Siyasi istikrarsızlıklar nedeniyle yirmi iki yaşındayken Batı Harezm'in Doğu Harezm'e saldırması üzerine Rey şehrine göç etmek zorunda kaldı. Buradan Cürcan bölgesine geçiş yapan bilgin, 1001 senesinde yeniden memleketine dönerek bilimsel faaliyetlerini sürdürdü. Harezm topraklarının Gürgenç kentinde, Gazneli Mahmud'un 1017'deki istilasına kadar ikamet etti.
Söz konusu askeri harekatın ardından yaşamını Gazne'de devam ettiren bilgin, sultanın Hindistan seferine de iştirak etti. Gazneli Mahmud tarafından Hazine Genel Müdürü olarak görevlendirilen Beyruni, bu yeni coğrafyada Sanskritçe öğrenerek yerel kültür ve bilim çevreleriyle doğrudan bağ kurdu. Hindistan'da geçirdiği dönem boyunca matematik, astronomi, fizik ve doğa bilimlerinin yanı sıra coğrafya sahasında da yoğun mesai harcadı. Farklı toplulukların takvim sistemlerinden dini ritüellerine kadar uzanan geniş bir yelpazede araştırmalar yürüterek Doğu'nun bilimsel hazinesini zenginleştirdi.
Copernicus ve Newton'dan Asırlar Önce Gelen Keşifler
Çalışmalarında her zaman gözlem ve deneye dayalı bilimsel yöntemleri savunan Beyruni, bu yönüyle modern bilimin temelini atan öncülerdendir. Gökbilim alanında devrim niteliğinde fikirler üreterek Dünya'nın hem kendi ekseninde hem de Güneş'in çevresinde döndüğünü Copernicus'ten tam beş yüz yıl evvel kanıtlamıştır. Bu tezleriyle İslam dünyasında gezegen hareketlerini bu şekilde açıklayan ilk temsilci konumundadır. Yıldızların konumlarını, uzaklıklarını ve yükseklik açılarını ölçmeye yarayan usturlab adlı aleti daha da geliştirmiş, bunun yanı sıra kendi icadı olan yeni ölçüm araçları tasarlamıştır. Kendi yaptığı bu ileri teknoloji aletlerle Dünya'nın çapını ve ekliptik eğimini gerçeğe çok yakın oranlarda hesaplamayı başarmıştır.
Fizik ve mekanik alanında da çağının fersah fersah ilerisinde olan dahi bilgin, Isaac Newton'dan yüzyıllar önce yerçekiminin varlığından bahsetmiştir. Dünya'nın dönüş hızı nedeniyle yüzeydeki nesnelerin neden uzaya fırlamadığı sorusuna, yeryüzünün her şeyi merkezine doğru çeken bir kuvvete sahip olduğu cevabını vermiştir. Aynı zamanda ışık hızı üzerine kafa yoran araştırmacı, ışığın yayılma süratinin sesten çok daha yüksek olduğunu tespit etmiştir. Coğrafya sahasındaki araştırmalarında ise yerleşim yerlerinin enlem ve boylam derecelerini belirlemeye büyük ağırlık vermiştir. Bu çalışmaları, özellikle İslam coğrafyasında ibadet vakitlerinin ve kıble yönünün hassasiyetle saptanmasında hayati bir rol üstlenmiştir.
İnsanlığın Ortak Hafızasına Bırakılan Eserler
Çok yönlü entelektüel kimliğiyle dikkat çeken Beyruni, ömrü boyunca tüp, eczacılık, felsefe, jeoloji, sosyoloji, dinler tarihi ve dilbilim gibi birbirinden uzak disiplinlerde toplam yüz kırk sekiz eser üretmiştir. Bu muazzam külliyattan günümüze kadar yalnızca otuz iki tanesi ulaşabilmiştir. Bilginin sınırlarını zorlayan bu eserler, sadece uzmanların nüfuz edebileceği karmaşık formüller, ileri düzey gözlemler ve hassas hesap tablolarıyla bezelidir. Çin porselenlerinden Cermen kavimlerinin demircilik tekniklerine, Musevilerin, Hintlilerin ve Soğdların takvimlerinden kadim milletlerin bayramlarına dek uzanan devasa bir bilgi birikimini adeta bir prizmadan geçirerek kaydetmiştir.
Arapça, Farsça, İbranice, Süryanice, Rumca, Türkçe, Peçenekçe, Yunanca ve Sanskritçe dillerine hakim olan bilgin, bu sayede çağının neredeyse tüm bilimsel kaynaklarını ana dilinden okuma ve sentezleme imkanı bulmuştur. Dönemin yöneticilerine de rehberlik eden Beyruni, 1030 yılında Gazneli Mahmud'un oğluna ithaf ettiği meşhur Al Kanun Al Mesudi (Mesud'un Yasası) adlı 11 ciltlik ansiklopedik eserini tamamlamıştır. Zaman ve takvim hesapları, küresel astronomi ve jeodezi konularının yanında trigonometri tarihi için de eşsiz formüller sunan bu dev yapıt, kendisinden önceki birikimi harmanlayarak kendi özgün gözlem verileriyle taçlandırmıştır. Bilim tarihçilerinin XI. yüzyılı Beyruni Çağı olarak adlandırması, onun dünya bilim mirası üzerindeki silinmez izinin en büyük göstergesidir.
Bilimsel Mirası ve Günümüze Ulaşan Eserleri
Cumhuriyet döneminde de saygıyla anılan büyük dehanın anısını yaşatmak adına, Türkiye'de 1973 yılında El-Biruni hatıra posta pulu basılmıştır. Ayrıca, geçmişten günümüze ulaşan en nadide tasvirlerinden biri olan tarihi minyatürü, İstanbul'daki Topkapı Müzesi bünyesinde sergilenmektedir. Beyruni'nin yüzyılları aşarak günümüze ışık tutan temel eserleri şunlardır:
- El-Âsâr'il-Bâkiye an'il-Kurûni'i-Hâli-ye
- El-Kanûn'ül-Mes'ûdî
- Kitâb'üt-Tahkîk Mâ li'l-Hind
- Tahdîd'ü Nihâyeti'l-Emâkin li Tas-hîh-i Mesâfet'il-Mesâkin
- Kitâbül-Cemâhir fî Mâ'rifet-i Cevâ-hir
- Kitâbüt-Tefhîm fî Evâili Sıbaâti't-Tencîm
- Kitâbüs-Saydele fî Tıp
- Kalıt
İslam Rönesansı'nın bu eşsiz temsilcisi, ardında bıraktığı kalıt ile modern bilimin rehber yıldızlarından biri olmaya devam etmektedir.