Aziz Samih İlter, Türk askeri ve siyasi tarihinin en kritik dönemlerine şahitlik etmiş ve bu süreçte hem cephede hem de meclis kürsüsünde kritik sorumluluklar üstlenmiş olan değerli bir devlet adamıdır. Kendisi seçkin bir kurmay subaydır. Aldığı üst düzey eğitim ve kurmaylık yetenekleri sayesinde cepheden meclis sıralarına uzanan geniş bir yelpazede ülkesine hizmet etmiştir. Ömrünü vatanına adayan tecrübeli devlet adamı, 2 Aralık 1948 tarihinde hayata gözlerini yummuştur.
Cephelerden Diplomatik Misyonlara Uzanan Askeri Kariyeri
Askeri alanda en yüksek eğitim kurumu olan Erkan-ı Harbiye'den başarıyla mezun olarak kurmay subay unvanını almıştır. Ordudaki ilk önemli görevlerinden birini Şam 30. Süvari Alayı bünyesinde Bölük Komutanı olarak ifa etmiştir. Bunun akabinde Hicaz Hattı Muhafazası kadrosunda görev almıştır. Askeri kariyerinde basamakları hızla tırmanan İlter, 89. Alay bünyesindeki 4. Tabur Komutanlığı vazifesine tayin edilmiştir. Sınır güvenliğine verdiği büyük önem doğrultusunda Karadağ Hudut Komiserliği görevini de başarıyla yürütmüştür. Tarihi öneme haiz Hareket Ordusu bünyesindeki 18. Nişancı Taburu Alay Komutanlığı görevini de başarıyla üstlenmiştir. Ayrıca aynı ordunun 1. Tümen Kurmaylığı kadrosunda bulunarak askeri stratejilerin çizilmesinde rol oynamıştır. İstanbul Merkez Komutanlığı gibi oldukça hassas bir makamda da görev üstlenerek idari ve askeri yeteneklerini kanıtlamıştır. Sınır meselelerindeki uzmanlığı nedeniyle Türk-İran Hududunun Tahdidi Komisyonu bünyesindeki Türk Heyeti Başkanlığına getirilerek iki dost komşu ülke arasındaki sınır çizgilerinin diplomasi masasında titizlikle belirlenmesini bizzat yönetmiştir. O, sınırların çizilmesinde etkin olmuştur.
Birinci Dünya Savaşı'nın patlak vermesiyle birlikte, vatan savunmasında en ön saflarda aktif olarak görev almaya başlamıştır. Bu küresel çatışma esnasında Süvari Kolordusu ve Erkan-ı Harbiye-i Umumiye Tümen Komutan Vekillikleri gibi kritik görevleri deruhte etmiştir. Büyük savaşın en sıcak anlarında Ordu Kurmayı Harekât Şubesi Müdürü olarak operasyonel kararların merkezinde yer almıştır. Cephedeki etkin mücadelesini 4. Fırka Komutanlığı gibi önemli bir komuta makamında da sürdürmüştür. Savaş sonrasında İzmir Menzili Mıntıkası Müfettişliği Askeri Heyeti Başkanı sıfatıyla idari vazifeler icra etmiştir. Daha sonra Batum Başşehbenderliği yapmıştır. Yurt içindeki hizmetlerine ise Samsun Asker Alma Dairesi Başkanlığı vazifesi ile devam etmiştir. Aynı bölgede Samsun Sahil Demiryolları Komiserliği yaparak ulaştırma ve lojistik ağlarının denetiminde rol almıştır. Hem cephede hem de bürokraside üstlendiği her vazifeyi, üstün bir disiplin anlayışı ve sorumluluk duygusuyla yerine getirerek genç kuşaklara örnek olmuştur.
Meclis Kürsüsünde Bir Ömür ve Siyasi Çalışmaları
Askeri üniformasını çıkardıktan sonra vatanına sivil alanda hizmet etmek isteyen Aziz Samih İlter, siyaset sahnesine adım atmıştır. Türkiye Büyük Millet Meclisi çatısı altında çok uzun yıllar boyunca milletin iradesini temsil etmiştir. Gazi mecliste III., IV., V., VI. ve VII. dönemlerde kesintisiz olarak Erzincan milletvekili seçilerek şehri parlamentoda başarıyla temsil etmiştir. Siyasi istikrarını ve tecrübesini VIII. dönemde de sürdüren İlter, bu kez Kars milletvekili olarak meclise girmiştir. Siyasi kariyeri boyunca mecliste üstlendiği milletvekilliği görevleri şunlardır:
- III. Dönem Erzincan Milletvekilliği
- IV. Dönem Erzincan Milletvekilliği
- V. Dönem Erzincan Milletvekilliği
- VI. Dönem Erzincan Milletvekilliği
- VII. Dönem Erzincan Milletvekilliği
- VIII. Dönem Kars Milletvekilliği
Yasama çalışmalarında meclisin V. ve VI. dönemlerinde Nafıa Encümeni Başkanı olarak kritik bir rol üstlenmiştir. Bayındırlık işlerinden sorumlu olan bu encümendeki başkanlığı süresince, genç Türkiye Cumhuriyeti'nin altyapı yatırımlarının planlanmasında ve hayata geçirilmesinde son derece etkin kararlar alarak ülkenin imarına büyük katkılar sunmuştur. O, imar projelerine yön vermiştir. Bu sayede ülkenin kalkınmasına katkıda bulunmuştur.
Özel Yaşamı ve Mirası
Devletine ve milletine adadığı yoğun çalışma hayatının yanında, aile yaşantısına da son derece büyük bir kıymet vermiştir. Evli olan Aziz Samih İlter, dört çocuk babası olarak örnek bir aile reisi profili çizmiştir. Hayatı boyunca üstlendiği tüm vazifeleri büyük bir ciddiyet, özveri ve vatanseverlik duygusuyla yerine getirmiştir. Cumhuriyetimizin kurucu nesline mensup olan bu değerli devlet adamı, ömrünün son anına dek ülkesi ve milleti için çalışmaktan geri durmamış, ardında lekesiz ve saygın bir geçmiş bırakmıştır. 2 Aralık 1948'de vefat etmiştir. Kendisi Türk milletinin hafızasındaki mümtaz yerini korumaktadır.