Türk tiyatro dünyasının en saygın araştırmacılarından biri olan Prof. Dr. Ayşegül Yüksel, 8 Mayıs 1941 tarihinde İstanbul’da dünyaya gözlerini açtı. Tiyatro eleştirmeni, akademisyen, çevirmen ve yazar kimliğiyle tanınan Yüksel, dram sanatı ve Türkiye’deki sahne sanatlarının gelişimi için ömrünü adadı. Gençlik yıllarından itibaren tiyatro sevgisiyle yoğrulan araştırmacı, kaleme aldığı incelemelerle akademik çevrelerin yanı sıra sanat camiasında da derin izler bıraktı. İstanbul'da başlayan ve daha sonra hem Ankara hem de Amerika Birleşik Devletleri'ndeki akademik duraklara uzanan bu uzun soluklu yolculuk, Türk tiyatrosunun kuramsal altyapısını güçlendiren çok değerli çalışmalara zemin hazırladı. Araştırmacı, sahne eserlerini bilimsel yöntemlerle ele alarak ülkemizde modern eleştiri geleneğinin yerleşmesinde öncü bir rol üstlendi.
Sanatla İç İçe Büyüyen Bir Yaşam ve Amerika Yılları
Ayşegül Yüksel, annesi Meveddet Hanım ile babası Selahattin Günkut’un sanatla yakından ilgilenen aile ortamında büyüdü. Bu kültürel ortam, onun tiyatro merakını körükledi. İlköğrenimini Kadıköy Gazi Mustafa Kemal Paşa İlkokulu’nda 1952 yılında tamamlayan Yüksel, daha sonra Üsküdar Amerikan Kız Lisesi’ne kaydoldu. Bu nitelikli kurumdan 1956’da ortaokul, 1959’da ise lise diplomasıyla mezun olarak eğitimine devam etti. Yükseköğrenim için İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi bünyesindeki İngiliz Dili ve Edebiyatı Bölümü’nü tercih eden Yüksel, başarılı bir öğrencilik döneminin ardından 1964 yılında buradaki eğitimini tamamladı.
Akademik hedeflerini gerçekleştirmek amacıyla 1966 yılında Fulbright bursu kazanan araştırmacı, Amerika Birleşik Devletleri'nin yolunu tuttu. New York Üniversitesi Yüksek Lisans Bilim ve Sanat İhtisas Fakültesi’nde lisansüstü eğitimine başladı. Burada lisansüstü derecesini başarıyla aldı. Buradaki çalışmaları sürerken tiyatro eleştirmenliğine ilk adımını da Amerika'da attı. İngiliz oyun yazarı John Arden’ın kaleme aldığı "Musgrave’in Dansı" oyununun galasını izleyerek ilk eleştiri yazısını yazdı. Yazarın bizzat katıldığı bu özel etkinlik sonrasında hazırlanan yazı, New York'ta Türk öğrenciler tarafından basılan Ortam dergisinde yayımlandı. Bu deneyim, onun gelecekteki parlak eleştirmenlik kariyerinin ilk habercisiydi.
Türkiye'ye döndükten sonra tiyatroya duyduğu tutkuyla 1969 yılında tekrar New York’a gitti. The New School bünyesinde tiyatro yazını üzerine özel dersler alarak kuramsal bilgisini daha da derinleştirdi. Aynı yıl, Orta Doğu Teknik Üniversitesi Elektrik Elektronik Mühendisliği Bölümü'nde görevli olan akademisyen Yahya Önder Yüksel ile yaşamını birleştirdi. Evlilik sonrasında Ankara'ya yerleşen çiftin, 1972 yılında Ömür adında bir kızları ve 1974 yılında Özgür adında bir oğulları dünyaya geldi.
Akademik Yükseliş ve Yapısalcı Eleştirinin Doğuşu
Ankara’ya yerleştikten sonra Ayşegül Yüksel, 1970 ile 1987 yılları arasında Orta Doğu Teknik Üniversitesi’nde öğretim üyesi olarak görev yaptı. Akademik yolculuğuna devam ederken, Ankara Üniversitesi DTCF Tiyatro Bölümü'nde doktorasını 1981 yılında tamamladı. Doktora derecesini almasının hemen ardından mezun olduğu köklü tiyatro kürsüsünde dersler vermeye başladı. Kürsüde öğrencilerine tiyatro sevgisi aşıladı.
Doktora çalışmasının bir ürünü olan "Yapısalcılık ve Bir Uygulama: Melih Cevdet Anday Tiyatrosu" başlıklı kitabı 1981'de basıldı. Bu çalışma, Melih Cevdet Anday’ın kaleme aldığı oyunları yapısalcı bir metotla analiz eden ilk bilimsel eser niteliğindedir. Türkiye’de yapısalcılık kuramının tanıtılmasında ve sahne metinlerine uygulanmasında bu kitap belirleyici bir rol üstlendi. Nitekim Yüksel, bu özgün incelemesiyle Türk Dil Kurumu İnceleme Araştırma Ödülü ile YAZKO İnceleme Araştırma Ödülü’ne layık görüldü.
Başarı grafiğini yükselten yazar, 1986 yılında "Haldun Taner Tiyatrosu" adını taşıyan ikinci büyük çalışmasını yayımladı. Eserde, Haldun Taner’in oyun yazarlığı dönemleri, dilsel tercihleri, mizahi yaklaşımı, eleştirel duruşu ve özgün üslup denemeleri titizlikle incelendi. Tiyatro alanında çalışma yapan pek çok araştırmacı için rehber niteliği kazanan bu kaynak kitap, 1993 yılında Kültür Bakanlığı Tiyatro İnceleme ve Araştırma Ödülü ile taçlandırıldı.
Türk Tiyatrosunun Hafızası Olan Başlıca Yapıtlar
Prof. Dr. Ayşegül Yüksel, tiyatro literatürümüze kazandırdığı kuramsal incelemeler ve çevirilerle sahne sanatlarının gelişmesine yön veren zengin bir miras bıraktı. Yazarın Türk ve dünya tiyatrosuna odaklanan eserleri şunlardır:
- Yapısalcılık ve Bir Uygulama: Melih Cevdet Anday Tiyatrosu (1981)
- Haldun Taner Tiyatrosu (1986)
- Samuel Beckett Tiyatrosu (1992)
- Çağdaş Türk Tiyatrosundan On Yazar (1997)
- Sahneden İzdüşümler (2000)
- Dram Sanatında Ezgi ve Uyum (2004)
- Türk Tiyatrosu Üstüne Notlar: Uzun Yolda Bir Mola (2011)
- William Shakespeare Yüzyılların Sahne Büyücüsü (2017)
- Güneşin Sofrasında: Genco Erkal’ın Dostlar Tiyatro (2019)
Tüm bu eserler, dramaturji ve tiyatro tarihi araştırmalarında temel başvuru kaynağı olmaya devam etmektedir. Akademisyen, çevirmen ve araştırmacı kimliğiyle Türk tiyatro kültürüne kazandırdığı derinlik, gelecek kuşaklar için yol gösterici niteliktedir.