Ayşe Nur Zarakolu, Türkiye'de düşünce ve ifade özgürlüğünün genişlemesi amacıyla yayıncılık yoluyla öncü mücadeleler vermiş; yazar, yayıncı ve insan hakları savunucusu olarak tanınan bir isimdir. 9 Mayıs 1946'da Antakya'da doğan ve 28 Ocak 2002'de İstanbul'da yaşamını yitiren Zarakolu, hayatını özgür düşünceyi savunmaya adamıştır. Kurucusu olduğu Belge Yayınları vasıtasıyla cesur adımlar atmış, uluslararası alanda saygın ödüllere layık görülmüştür.
Eğitim Hayatı ve Gençlik Yılları
Tarih öğretmeni Muhittin Sarısözen ile İngilizce öğretmeni Lamia Çataloğlu'nun kızı olarak dünyaya gelen Zarakolu'nun aile köklerinde de edebiyat ve hukuk izleri bulunmaktaydı. Baba tarafından dedesi halk ozanı Kemal Sarısözen, anne tarafından dedesi ise 80 yaşına kadar avukatlık yapan binbaşı Şevki Çataloğlu'dur. İstanbul Hukuk Fakültesi'nde başladığı yükseköğrenimini, Türk Ceza Kanunu'nun 141 ve 142. maddeleri üzerine anayasa hukukçusu Orhan Aldıkaçtı ile yaşadığı tartışmanın ardından yarıda bıraktı. Sosyoloji eğitimini Edebiyat Fakültesi bünyesinde tamamladı.
Öğrencilik yıllarından itibaren siyasi hareketlerin içinde yer alan Zarakolu, Türkiye İşçi Partisi gençlik kollarında ve Yol-İş sendikasında aktif görevler üstlendi. Fikir Kulüpleri Federasyonu'nun kuruluş aşamalarında rol oynadı.
Yayıncılık ve İnsan Hakları Mücadelesi
Profesyonel kariyerine 1968-1969 yılları arasında Varlık Yayınları bünyesinde çalışarak adım atan yazar, daha sonra İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi bünyesindeki Maliye Enstitüsü Kütüphanesi'nin yöneticiliğini yedi yıl boyunca üstlendi. 1975'te Devrimler ve Karşı Devrimler Ansiklopedisi'ne maddeler yazarak yazın dünyasındaki yerini sağlamlaştırdı. Eşi Ragıp Zarakolu ile birlikte 1977 yılında Belge Yayınları'nı kurdu. Zarakolu'nun yazıları ve çalışmaları farklı mecralarda okurla buluşmuştur:
- Demokrat gazetesindeki Türkiye işçi sınıfı tarihine ilişkin sözlü tarih çalışması
- Türkiye Sorunları dergisinde yayımlanan yazıları
- Yeni Ülke dergisindeki makaleleri
Zarakolu, 1981 yılında Cemmay Kitap Dağıtım Şirketi'nin yönetimini devralarak 1988 yılına kadar bu görevi sürdürdü. 1986'da kurulan İnsan Hakları Derneği'nin de kurucu kadrosunda bulunarak insan hakları mücadelesini kurumsallaştırdı.
Baskılar ve Hukuki Mücadele
Yayıncılık faaliyetleri nedeniyle pek çok baskıyla karşılaşan Zarakolu, 1982 yılında Mete Tunçay'ın kaleme aldığı Eski Sol Üzerine Yeni Bilgiler kitabının toplatılması sürecinde askeri rejim tarafından tutuklandı. 1984'te ise muhalif eserlerin dağıtımını üstlenmesi sebebiyle sivil rejim tarafından cezaevine gönderildi. Bu davalar ilerleyen süreçte beraat ve takipsizlik kararlarıyla neticelendi.