Osmanlı İmparatorluğu'nun son döneminde, 1881 yılında Kilis'te dünyaya gelen ve ömrünü vatan savunması ile millet hizmetine adayan Çerkes asıllı Türk askeri ve siyasetçisi Aşir Atlı, cephelerdeki kahramanlıkları ve meclis kürsüsündeki çalışmalarıyla yakın tarihe damga vurmuştur. Büyük Çerkes sürgününün ardından Anadolu'ya yerleşen soylu bir Adige ailesinin ferdi olan Mehmet Bey'in oğlu, askeri yeteneğiyle öne çıkmıştır. Bu vatansever subay, genç yaşta orduya katılmıştır. Aldığı üstün eğitimler, onun askeri kariyerindeki basamakları çok hızlı bir şekilde tırmanmasını sağlamıştır. İlk eğitimini başarıyla tamamlayan genç Aşir, 1903 yılında Harp Okulu'ndan mezun olmuştur.
Sürgünden Askeri Başarıya İlk Yıllar
Tarihin en acı olaylarından biri olan 1864 Çerkes Sürgünü esnasında önce Balkan coğrafyasına, sonrasında ise Anadolu topraklarına göç etmek zorunda bırakılan asil bir Adige ailesi, onun köklerini oluşturmaktadır. Bu zorlu göç yollarından gelen Mehmet Bey'in oğlu olarak, vatan sevgisini aile ocağında derinden hissetmiştir. Gençlik yıllarında askeri eğitime büyük ilgi gösteren Aşir, 1906 senesinde Harp Akademisi'ni Mümtaz Yüzbaşı rütbesiyle tamamlamıştır. Bu büyük başarı, onun gelecekteki askeri dehasının ilk ve en somut göstergesi olmuştur. Başarılı subayın kurmaylığı, takvimler 1911 yılınu gösterdiğinde resmen tescillenmiştir. İkinci Meşrutiyet döneminin ardından gelişen süreçte kurmaylığı onaylanan subay, 1914 yılında başlayan Birinci Dünya Savaşı'nda Irak cephesi bölgesinde önemli kurmay görevleri üstlenmiştir. Bu cephede kurmaylık görevleri üstlenen Atlı, aynı zamanda çeşitli tümen komutanlıklarını da başarıyla yürütmüştür. Bölgedeki askeri başarılarına ek olarak Süleymaniye Mutasarrıflığı görevini de başarıyla ifa etmiştir. Bu idari görev, askerin yönetim becerisini pekiştirmiştir.
Kurtuluş Savaşı ve Cephe Kahramanlıkları
Birinci Cihan Harbi'nin ardından milli mücadele dönemi başladığında, Aşir Atlı yine en ön saflarda yerini almıştır. Kendisi 27 Haziran 1918'de 2. Tümen, 14 Aralık 1919'da ise 23. Tümen Komutanlığı'na getirilmiştir. 23. Tümen Komutanı olarak görev yaparken, aynı zamanda İzmir Doğu Cephesi Kuvâ-yi Milliye Komutanlığı sorumluluğunu üstlenmiştir. İzmir bölgesinde halkı teşkilatlandıran Aşir Bey, vatan savunmasında son derece aktif roller oynamıştır. Ancak bu süreçte, iç isyanları bastırmakla görevli Kuvâ-yi Seyyare Komutanı Çerkez Ethem ile bazı fikir ayrılıkları yaşamıştır. Bu görüş ayrılıkları, bölgedeki askeri koordinasyon açısından zorlu anların yaşanmasına neden olmuştur. Yunan ordusunun batıdan ilerlemesi ve Bursa'nın düşmesi üzerine, Çerkes kökenli olması gerekçe gösterilerek hedef tahtasına oturtulmak istenmiştir. Bazı çevreler, onu ve Miralay Bekir Sami Bey'i Bursa'nın işgalinden sorumlu tutmaya yeltenmiştir. Bu haksız ithamlar karşısında, onun üstün hizmetlerini yakından bilen Mustafa Kemal Paşa devreye girmiştir. Paşa, Türkiye Büyük Millet Meclisi kürsüsünden yaptığı tarihi savunmayla bu iki kıymetli subaya sahip çıkmıştır. Bu olay, Türk askeri tarihindeki adalet ve vefa duygusunun en özel örneklerinden biridir. Büyük liderin desteğiyle Atlı, cephe gerisinde Antalya Valiliği ve Bölge Komutanlığı görevlerine tayin edilmiştir. Kasım 1920 ile Ağustos 1921 tarihleri arasında başarıyla yürüttüğü bu kritik vazifesinde Aşir Bey, bölgede bulunan İtalyan güçleri ile askeri ve siyasi iş birliğini geliştirmek adına son derece mühim adımlar atmıştır. Diplomatik temasları yöneten Atlı, güney sınırlarında istikrarı kurmuştur. Kütahya-Eskişehir Muharebeleri sırasında Türkiye Büyük Millet Meclisi Ordusu'nun geri çekilmesi ve ordu komuta kademesinde yaşanan radikal değişiklikler üzerine Aşir Bey, vatan savunması için tereddüt etmeden yeniden cephede görevlendirilmiştir. Vatanın kaderini tayin eden Sakarya Meydan Muharebesi sırasında gösterdiğı büyük kahramanlıklar, onun Miralay rütbesine terfi etmesini sağlamıştır. Bu rütbe, onun cephedeki fedakarlıklarının nişanesi olmuştur. Büyük Taarruz ve Dumlupınar Meydan Muharebesi boyunca, 6. Kolordu bünyesindeki 16. Tümen'in komutanı olarak destan yazmıştır.
Meclis Kürsüsünden Ebediyete Uzanan Miras
Kazanılan büyük zaferin akabinde Aşir Atlı, 2. ve 3. Ordu Kurmay Başkanlığı gibi kritik makamlarda bulunmuştur. Askeri başarılarını taçlandıran mirlivalık rütbesiyle, 1925 yılında Paşa unvanını elde etmiştir. Aynı yıllarda Millî Savunma Bakanlığı Müsteşar Yardımcılığı görevini üstlenerek askeri bürokraside de önemli hizmetler vermiştir. Bu görev, Türk ordusunun gelişimine büyük katkı sunmuştur. Farklı tümenlerde de komutanlık yapan Aşir Paşa, 8 Ağustos 1930 tarihinde kendi isteğiyle emekliye ayrılmıştır. Askeri üniformasını çıkaran Aşir Atlı, hizmetlerine siyaset sahnesinde devam etme kararı almıştır. O, milletine hizmet aşkını hiçbir zaman kaybetmemiştir. 1939 yılından itibaren 6., 7. ve 8. dönemlerde mecliste milletvekili olarak yer almıştır. Bu dönemlerde Kütahya, Bursa ve Antep illerini büyük bir sadakatle temsil etmiştir. Sadece kahraman bir komutan değil, aynı zamanda çok yönlü bir entelektüel olan Aşir Atlı, anadili Adigece ve Türkçe dışında, Almanca ve Fransızca dillerine de tam anlamıyla vakıf bir devlet adamıydı. Bu zengin dil birikimi, onun diplomatik kimliğini son derece güçlendirmiştir. Tarihler 23 Ekim 1957'yi gösterdiğinde, bu büyük kahraman İstanbul'da hayata gözlerini yumuştur. Cenazesi ilk olarak Karacaahmet Mezarlığı'na defnedilmiştir. Vefatından yıllar sonra, 1988'de naaşı Ankara'daki Devlet Mezarlığı'na nakledilerek hak ettiği onurlu yere taşınmıştır. Aşir Atlı, vatanı için üstün hizmetler vermiştir. Onun cephelerde gösterdiğı üstün yararlıklıkar, devlet tarafından çeşitli nişan ve madalyalarla ödüllendirilmiştir. Kahraman paşanın göğsünü süsleyen onurlar şunlardır:
- İkinci Rütbeden Kılıçlı Mecidi Nişanı
- Harp Madalyasi
- Gümüş liyakat ve İmtiyaz Madalyaları
- Avusturya-Macaristan Harp Madalyası
- Alman Demir Salip Nişanı
- İstiklâl Madalyası ve Takdirname
Bu nişanlar, onun vatan uğruna göğüs gerdiği tüm zorlukların ebedi şahitleridir.