Aşık İhsani, Türk halk edebiyatının ve toplumsal muhalefet tarihinin en özgün simalarından biridir. 1932 yılında Diyarbakır topraklarında dünyaya gelen ünlü ozan, yoksulluk içinde geçen çocukluğunun ardından sazı ve sözüyle adını tüm ülkeye duyurmuştur. Özellikle 1970'li yıllarda sol hareketlerin ve devrimci çevrelerin sesi haline gelen sanatçı, 21 Nisan 2009 tarihinde memleketi Diyarbakır'da 77 yaşında hayata gözlerini yummuştur. Diyarbakır'da doğup yoklukla yoğrulan yaşamını sazıyla yoğuran İhsani, Türk sol hareketinin en hararetli dönemlerinde yazdığı cesur dizelerle adını kitlelere duyurmuş ve halk edebiyatında silinmez bir iz bırakmıştır. Hayatı boyunca istihbarat dosyalarına konu olan muhalif tavrı, onu hem radyolardan zindanlara taşımış hem de halkın gönlünde ölümsüz kılmıştır. O, her zaman ezilenlerin sesi olmayı başarmıştır.
Zorlu Gençlik Yıllarından Sazın Tellerine
Asıl adı İhsan Sırlıoğlu olan sanatçı, babası Filit'i henüz iki yaşındayken kaybetmiştir. Annesinin büyük özverisiyle ama derin bir yoksulluk içinde büyüyen İhsani, çocukluğunda hiç okul yüzü görmemiştir. Çocukluk yıllarından itibaren yoklukla mücadele eden ve okuma yazmayı dahi kendi imkanlarıyla sökebilen genç ozan, ekmek parası kazanabilmek amacıyla yollara düşerek kömür ocaklarında ve çeşitli fabrikalarda ağır işçi olarak çalışmıştır. Henüz 17 yaşındayken İstanbul'a giden İhsani, Büyükçekmece'nin Mimar Sinan köyündeki bir kömür ocağında çalışmaya başlamıştır. Maden ocağı kapandıktan sonra lastik fabrikalarında işçilik yapan genç adam, vatani görevini Erzurum'da tamamlamıştır. Askerlik sonrası kendi kendine bağlama çalmayı öğrenen ozan, sazıyla birlikte tüm Anadolu'yu karış karış gezmeye koyulmuştur. Sazı onun tek yoldaşıydı. Bu uzun yolculuklarından birinde, Manisa'nın simge ismi Manisa Tarzanı Ahmet Bedevi ile yolları kesişmiş ve bir süre onun yanında konaklamıştır.
Türkülerini düşsel bir sevgilinin adıyla, "Güllüşah" hitabıyla söyleyen İhsani, 1957 yılında Uşak Şeker Fabrikası'nda işe girmiştir. Burada görevli bir cezaevi müdürünün aracılığıyla Sevim adında bir genç kızla tanışmış ve onunla hayatını birleştirmiştir. Eşine saz çalmayı öğreten ozan, onunla birlikte "Aşık İhsani ve Güllüşah" ikilisi olarak şehir şehir gezerek konserler vermiştir. Halk onları çok sevdi. Bu birliktelik çok verimliydi. Büyük ilgi toplayan bu ikili hakkında bir kitap da basılmıştır. Ünü hızla yayılan sanatçılar, 1958 yılında Muzaffer Sarısözen'in davetiyle Ankara Radyosu Yurttan Sesler programına katılmıştır. Her hafta çarşamba günleri radyodan halka seslenen çift, dönemin devlet adamları Celal Bayar ve Adnan Menderes'in de dikkatini çekmiştir. Demokrat Parti mitinglerinde yer alarak parti lehine eserler üreten İhsani, ülkeyi dolaşmaya devam etmiştir.
Siyasi Dönüşüm ve Muhalif Bir Sesin Yükselişi
27 Mayıs 1960 askeri müdahalesi, ozanın hayatında önemli bir kırılma noktası olmuştur. Türk Ocakları'nın kuruluş yıldönümü vesilesiyle alelacele sahneye çıkarılan İhsani'nin saçları beline, sakalı göğsüne kadar uzanmış haldeki muhalif tavrı ve seslendirdiği parça, dönemin Başbakanı Fahrettin Özdilek'in büyük hiddetine yol açmıştır. Başbakanın sert talimatıyla sahneden indirilen ozan, kendini bir anda karakolda bulmuştur. Olayın ardından karakola götürüldü. Bu olaydan sonra İhsani, eşi ve oğlu Garip ile birlikte Fransız yapımı bir Türkiye tanıtım filminde rol almıştır. 1962 yılında milletvekili maaş artışlarını protesto etmek için mecliste eylemler gerçekleştiren sanatçı, Belçika Kültür Bakanı ile de görüşmüştür. Bu gezi basında yankı buldu. Belçika basınında "görüşleri saçı ve sakalı kadar uzun" olarak nitelendirilen ozan, yurt dışında da adından söz ettirmeyi başarmıştır.
Türkiye İşçi Partisi'nin (TİP) kurulmasıyla birlikte sol düşünceye yönelen ozan, geçmişteki siyasi çizgisine adeta sırt çevirmiştir. Önceki hayatını "cahillik dönemi" olarak adlandırarak sol düşünceyi benimsemiş ve ilk devrimci şiirini kaleme almıştır. Bu dönemde yayımladığı Ağalı Dünya kitabı ile eski siyasi müttefiki olan Adalet Partisi ile tamamen düşman hale gelmiştir. Eski müttefikleri artık düşmanıydı. 22 Kasım 1967 tarihindeki Kıbrıs mitinginde öğrenci lideri Deniz Gezmiş ile omuz omuza durarak Amerikan bayrağını yakmış, bu eylemiyle dönemin simgelerinden olmuştur. Şiirleri sol dergilerde geniş yer bulurken, Çetin Altan gibi aydınlar onun bu derinlikli eserleri tek başına yazamayacağını iddia etmiştir. Dönemin önde gelen entelektüel figürleri, hiçbir eğitim almamış olan bu Anadolu delikanlısının bu denli derinlikli ve edebi yönü güçlü şiirleri tek başına yazdığına bir türlü inanamayarak onu meşhur akademisyen Pertev Naili Boratav'a götürmüşlerdir. Boratav, genç ozanı dinledikten sonra onun katıksız bir halk sanatçısı olduğunu tescillemiş ve tüm kuşkuları ortadan kaldırmıştır.
Son Yılları, Yurtdışı Çalışmaları ve Edebi Mirası
Ozan, 1977 yılında Avrupa'ya açılarak Almanya ve Belçika'da televizyon programlarına katılmış, çeşitli ödüllerle onurlandırılmıştır. 1979 yılında ise Avustralya'ya uzanan bir kültür köprüsü kurarak sanatını okyanus ötesine taşımıştır. Muhalif kimliği nedeniyle devletin sürekli radarında olan İhsani'nin istihbarat arşivlerinde, kendi deyimiyle iki el arabası dolusu dosyası birikmiştir. Hayatının son demlerini doğduğu topraklarda, Diyarbakır'da geçiren sanatçı, 17 Nisan 2009'da evinde belgesel çekimi yapıldığı esnada heyecanlanarak fenalaşmıştır. Yüksek tansiyona bağlı beyin kanaması teşhisiyle Dicle Üniversitesi Tıp Fakültesi'nde yoğun bakıma alınmıştır. Dört günlük yaşam mücadelesinin ardından 21 Nisan 2009 sabahı aramızdan ayrılan ozan, Diyarbakır'ın Şehitlik Mezarlığı'nda sonsuzluğa uğurlanmıştır. Halk büyük bir ozanı kaybetti.
Aşık İhsani geriye Türk halk edebiyatını derinden etkileyen pek çok eser bırakmıştır:
- Aşık İhsani'nin Hayat Hikâyesi ve Şiirleri (1960)
- Ağalı dünya: Nazlı ile Ziynet (1964-1965)
- Yazacağım (1966)
- Bakalım Hele (1967)
- Ozan Dolu Anadolu (1973)
- Bak Tarlanın Taşına (1974)
- Vur Ağanın Başına (1975)
- Dünden Bugüne Aşık İhsani (1976)
- Beyaz Köle (1985)
- Düş Değil Bu (1993)
- Bıçak kemikte: şiirler (2002)