Macaristan'da bilimsel Türkolojinin kurucusu kabul edilen ünlü Türkolog Arminius Vambery, 19 Mart 1832 tarihinde Dunaszerdahely'de hayata gözlerini açtı. Almanya'nın Bamberg kentinden göç eden dar gelirli Yahudi bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelen bu önemli şahsiyet, erken yaşta karşılaştığı maddi imkansızlıklar yüzünden düzenli eğitim alamadı. Yaşadığı fiziksel engele rağmen, azmi sayesinde kendi kendini yetiştirerek Doğu dünyasının kapılarını aralamayı başardı. Geçimini sağlamak adına çocukluğundan itibaren farklı iş kollarında çalışırken bir yandan da yabancı dillere merak saldı. Zamanla kazandığı engin dil bilgisi ve cesaretiyle, dönemin kapalı coğrafyası olan Orta Asya'da derviş kılığında araştırmalar yürüterek bilim dünyasına yön verdi.
Zorluklarla Dolu Gençlik Yılları ve Eğitimi
Vambery'nin çocukluk ve gençlik yılları büyük geçim sıkıntılarıyla şekillendi. Sol ayağından engelli olan küçük çocuk, henüz on iki yaşındayken çalışmaya başlamak zorunda kaldı. Hayata tutunabilmek için önce bir terzinin yanında çıraklık yaptı, sonrasında ise özel dersler vererek yaşamını idame ettirdi. Eğitim hayatına Bratislava yakınlarında yer alan Svätý Jur Manastırı'ndaki Piyaristlerin eğitimini alarak adım attı. Buradaki eğitimin ardından tamamen kendi gayretiyle çalışmaya yöneldi. Olağanüstü hafızası ve dil öğrenmedeki müthiş yeteneği sayesinde kısa sürede akranlarının önüne geçti. Yirmi yaşına gelmeden önce tam on altı dili akıcı şekilde konuşabiliyor, bunların on ikisinde ise yetkinlikle yazabiliyordu. İlk olarak Avrupa dilleri üzerine yoğunlaşan araştırmacı, sonrasında ise Doğu kültürlerine ilgi duyarak Farsça, Arapça ve Osmanlı Türkçesini mükemmel seviyede öğrendi.
İstanbul Yılları ve Doğu Dillerine Geçiş
Yirmi yaşında Türkçe ile tanışan Vambery'nin asıl amacı, Macar milletinin Asya'daki köklerini gün yüzüne çıkarmaktı. Bu amaç doğrultusunda 1857 yılında, yirmi beş yaşındayken Osmanlı başkenti İstanbul'a doğru yola çıktı. İstanbul'da Macar asıllı İsmail Paşa'nın yardımıyla Hüseyin Daim Paşa'nın konağına yerleşti ve onun çocuklarına Fransızca dersleri verdi. Bu dönemde kendisine Reşid Efendi adı verildi. Hariciye Nazırlarından Sadık Rıfat Paşa ve Asıf Bey'in ailelerine de yabancı dil hocalığı yaptı. Bir yandan da Nuruosmaniye Medresesi'nde eğitim alarak İslam dinini öğrendi, Arapça ve Farsçasını geliştirdi. İstanbul'da kaldığı 1857-1863 yılları arasında farklı Türk şivelerini yakından inceleme şansı buldu. Türk tarihi üzerine çeviriler yaparak Abuşka Lugatı'nı Macarca'ya tercüme etti ve bu çalışmasını Macar İlimler Akademisi'ne ulaştırdı. Bu başarısı üzerine 1861 yılında akademinin muhabir üyeliğine layık görüldü. Hariciye Nezareti bünyesinde bir süre tercüman olarak görev aldı.
Derviş Maskesi Altında Orta Asya Casusluğu
Macar İlimler Akademisi'nin bin florinlik mali desteğiyle yola çıkan Vambery, 1861 ile 1864 yılları arasında, Batılı gezginlerin girmesinin son derece tehlikeli olduğu Ermenistan, İran ve Türkistan topraklarında uzun bir araştırma gezisi gerçekleştirdi. Ancak bu yolculuk sadece bilimsel amaçlar taşımıyordu. Vambery, İngiltere Jeoloji Enstitüsü adına çalışan ve Britanya Krallığı'nın emrinde bir casustu. Raşid Efendi takma adıyla, Sünni bir Müslüman derviş kılığına bürünerek yola koyuldu. İlk olarak deniz yoluyla İstanbul'dan Trabzon'a, oradan da katır sırtındaki kervanlarla Tebriz ve İsfahan'a ulaştı. İngiliz hükümeti yararına, bölgedeki Rus genişlemesine karşı casusluk faaliyetlerinde bulunduğu bu tehlikeli serüvende Tahran üzerinden Hîve, Buhara, Semerkant ve Herat gibi şehirlere seyahat etti. Sahip olduğu engin din ve dil bilgisi sayesinde derviş rolünü başarıyla oynadı ve kimliğini gizlemeyi başardı. Dönüş yolculuğunda uğradığı Tahran'da İran Şahı Nasıreddin Şah tarafından iyi karşılandı ve bir nişanla ödüllendirildi. Seyahatini başarıyla tamamladıktan sonra Londra'ya giderek Royal Geographical Society'de seyahatini anlatarak büyük ilgi topladı ve İngiliz basınında yer alan yazılarıyla gündemde kalmaya devam etti.
Akademik Yükselişi, Saray İlişkileri ve Drakula Efsanesi
Londra'daki büyük yankının ardından 1865 yılında ülkesine dönen Vambery'ye Budapeşte Üniversitesi'nde Şark Dilleri kürsüsü başkanlığı verildi. 1870 yılında ise dünyanın ilk Türkoloji kürsüsüne profesör tayin edildi ve bu görevini emekli olduğu 1905 senesine dek otuz beş yıl boyunca sürdürdü. Kariyeri boyunca 38 kitap kaleme alan akademisyen, Macar ile Fin dillerinin ortak kökenden geldiği yönündeki Fin-Ugor tezine şiddetle karşı çıktı. Ona göre Macarca Ugor öğeler barındıran bir Türk diliydi. Bu tezi günümüzde geçerli olmasa da, Macarların kökenini Türklerin oluşturduğu düşüncesi nedeniyle 'pantürkizmin babası' olarak tanındı. Ünlü şarkiyatçı Ignaz Goldziher'in de öğretmenliğini yapan Vambery, aralarında bazı romanların da bulunduğu eserlerini İngilizce, Almanca ve Macarca dillerinde yayımladı.
Vambery'nin saray çevrelerindeki nüfuzu da oldukça güçlüydü. 1900 yılının Haziran ayında, Osmanlı padişahı Sultan II. Abdülhamit'in huzuruna çıkmayı başardı. Bu görüşmede, yıllarca Osmanlı Dâhiliye Nezareti'nin Sıhhiye Müdürlüğü'nü yapmış Macaristanlı hekim Soma Wellisch aracılık etti. Padişahın güvenini kazanan Vambery, 1901 yılında siyonizmin kurucusu Theodor Herzl'e Sultan Abdülhamit ile görüşebilmesi için bir randevu ayarladı. Bunun yanı sıra, ünlü yazar Bram Stoker'ın 1897'de yazdığı Drakula romanına da ilham kaynaşı oldu. Stoker ile 1890 yılında tanışan Vambery, yazara Rumen Prensi Vlad III. Draculea efsanesini anlattı. Stoker da bu efsaneden yola çıkarak meşhur 'Vampir Drakula' karakterini yarattı.
Vambery'nin oğlu Rustem Vambery de ünlü bir ceza hukukçusu ve siyasetçi olarak yetişti; Budapeşte Üniversitesi Hukuk Fakültesi'nde dekanlık yaptı ve Macar Millî Meclisi'nde milletvekili olarak görev aldı. Hayatını Türkolojiye ve Doğu bilimlerine adayan Arminius Vambery, 15 Eylül 1913 tarihinde Budapeşte'de seksen bir yaşındayken dünyadan ayrıldı.
Başlıca Eserleri
Kariyeri boyunca otuz sekiz kitap yayımlayan ünlü bilim insanının öne çıkan eserlerinden bazıları şunlardır:
- Abuschka (1861) — Doğu yazmalarından derlenen Çağatayca sözlük tercümesi.
- Reise in Mittelasien (1865) — Orta Asya seyahatini ve dervişlik anılarını aktardığı ünlü eseri.
- Geschichte Bocharas (1872) — İki ciltlik Buhara Tarihi çalışması.
- Etymologisches Wörterbuch der turkotatarischen Sprachen (1878) — Türk-Tatar dillerinin köken sözlüğü.
- Der Ursprung der Magyaren (1882) — Macarların kökenini ele alan araştırması.