Arminius Vámbéry ya da Ármin Vámbéry, esas adıyla Hermann Wamberger, 19 Mart 1832'de bugünkü Slovakya sınırları içinde kalan Szerdahely'de doğan ve 15 Eylül 1913'te Budapeşte'de ölen Macar asıllı Doğu bilimci, Türkolog ve seyyahtır.
Gençliği ve eğitimi
Fakir ve dindar bir Yahudi ailenin oğlu olarak dünyaya geldi. On iki yaşından itibaren geçimini sağlamak için önce terzi çırağı, sonra özel öğretmen olarak çalışmak zorunda kaldı. Bunun yanında etnografya ve filoloji alanlarında araştırmalar yaptı. Bratislava yakınındaki Svätý Jur manastırında piyaristlerden eğitim aldıktan sonra kendi kendini geliştirerek çok sayıda dilde yetkinlik kazandı. Önce Avrupa dillerine yöneldi, daha sonra Arapça, Osmanlı Türkçesi ve Farsçayı iyi bir şekilde öğrendi.
İstanbul yılları
Macar halkının Asya kökenlerini bulmak arzusuyla 22 yaşında İstanbul'a gitti ve Asıf Bey ile sonra Rıfat Paşa'nın yanında Avrupa dilleri öğretmeni olarak çalıştı. 1857-1863 arasında İstanbul'da bulunduğu sürede farklı Türk ağızlarını ve lehçelerini öğrenme fırsatı buldu. Türk tarihinden bazı eserleri çevirdi ve Almanca-Osmanlıca bir sözlük yayımladı.
Orta Asya seyahati
Macar İlimler Akademisi'nin desteğiyle 1861-1864 arasında Sünni bir derviş kılığında, o dönem Batılılara neredeyse kapalı olan Ermenistan, İran ve Türkistan'ı gezdi. Bu yolculuktan coğrafya, etnografya ve filoloji alanlarında önemli bulgularla döndü. Raşid Efendi müstear adıyla önce İstanbul'dan gemiyle Trabzon'a, oradan katır sırtında kervanlarla Tebriz ve İsfahan'a gitti. Tahran'da bir süre Osmanlı elçiliğinde kaldıktan sonra Hazar Denizi'nin güneyinden Buhara, Semerkant ve Hive'ye ulaştı; Herat ve Tahran üzerinden Osmanlı topraklarına döndü. Maddede, bu seyahatte İngiltere'nin hizmetinde casus olarak çalıştığı da belirtilir. Travels and Adventures in Central Asia adlı eseri 1864'te yayımlandığında, bölgede Rusya ile rekabet halindeki İngiltere başta olmak üzere tüm Avrupa'da büyük ilgi gördü.
Akademik kariyeri ve görüşleri
1864 baharında Londra'da büyük heyecanla karşılandı; ardından Budapeşte Üniversitesi'nde 1905'e kadar başkanlığını yaptığı Şark Dilleri Kürsüsü'ne getirildi. Macarca ile Fince'nin ortak köken taşıdığını savunan Fin-Ugor görüşüne en sert karşı çıkanlardandı; ona göre Macarca yalnızca Ugor ögeler taşıyan bir Türk diliydi. Bu tez bugün kabul görmemektedir; çağdaş dil bilimcilere göre Macarca, güçlü Türkçe etkilerine sahip, köken olarak Ugor bir dildir. Eserlerini İngilizce, Almanca ve Macarca olarak yayımladı; aralarında bazı romanlar da vardır. Ünlü Şarkiyatçı Ignaz Goldziher onun öğrencilerindendi. Oğlu Rustem Vámbéry (1872-1948), Macar bir ceza hukukçusu ve siyasetçiydi.
Siyonizm ve II. Abdülhamid
Osmanlı padişahı II. Abdülhamid'in güvenini kazanmıştı. Theodor Herzl için Sultan'la görüşme ayarlamak üzere uğraştı ve siyasi Siyonizmi destekledi. Herzl, 16 Haziran 1900'de onu Tirol'da ziyaret etti.
Kaynakça: Bu biyografi, Vikipedi'deki Arminius Vambery maddesinden yararlanılarak hazırlanmıştır. Metin CC BY-SA 4.0 lisansı altındadır.