Türk basın tarihinin en sarsıcı, cesur ve muhalif figürlerinden biri olan gazeteci, yazar ve tarihçi Arif Oruç, 1893 yılında Elazığ'da dünyaya geldi. Hayatı boyunca kalemiyle hep iktidarların karşısında duran yazar, 9 Ekim 1950 tarihinde İstanbul'da hayata gözlerini yumdu. Taşradan İstanbul'a uzanan yaşamında idadi tahsilini tamamlayan Oruç, meslek hayatına 1913 yılında adım attı. Onun gazetecilik serüveni, ülkenin en çalkantılı dönemlerinde cephelerden sansür odalarına, komünizm davalarından çok partili hayata geçiş denemelerine kadar uzanan geniş bir coğrafyayı kapsar. Özellikle Serbest Cumhuriyet Fırkası'nı destekleyen yayınları ve İsmet İnönü hükümetine yönelik sert eleştirileriyle hafızalarda yer edinmiştir.
Balkanlar'dan İşgal İstanbul'una Gazetecilik Yılları
Genç yaşta İstanbul'a gelen Arif Oruç, meslek hayatına ilk olarak Tanin gazetesinde adım attı. Tarihler 1914'ü gösterdiğinde ise Tasvir-i Efkâr kadrosuna dahil oldu. Aynı senenin ilerleyen aylarında Sabah gazetesinin siyasi muhabiri sıfatıyla Balkan coğrafyasına yolculuk yaptı. Sofya'da yayımlanan Türk Sadası gazetesinin başyazarlığını üstlendiği bu günlerde, askeri ataşe olarak görev yapan Mustafa Kemal ile yakın bir dostluk kurdu. Yurda döndüğünde ise Tasvir-i Efkâr'ın istihbarat heyet müdürlüğü koltuğuna oturdu. İstanbul'un İtilaf Devletleri tarafından işgal edildiği karanlık günlerde gazetenin sorumlu müdürüydü. Bu zorlu süreçte işgal kuvvetlerinin uyguladığı ağır sansür mekanizmasına karşı kararlı bir direnç sergiledi. İzmir'in işgali üzerine ise vakit kaybetmeden Ege'ye yöneldi. Aydın'da direniş gösteren Zeybeklerin mücadelesini bizzat yerinde takip ederek Tasvir-i Efkâr sayfalarına taşıdı.
Arif Oruç'un meslek hayatı boyunca muhabirlik, başyazarlık veya kuruculuk yaptığı başlıca yayın organları şunlardır:
- Tanin: Gazetecilik kariyerine ilk adımı attığı yayın.
- Tasvir-i Efkâr: Muhabirlikten sorumlu müdürlüğe kadar yükseldiği, işgal sansürüne karşı direndiği gazete.
- Sabah: Balkanlar'da siyasi muhabir olarak görev yaptđğı yayın.
- Türk Sadası: Sofya'da başyazarlığını üstlendiği ve Mustafa Kemal ile dostluk kurduğu gazete.
- Seyyare-i Yeni Dünya: Çerkez Ethem'in desteğiyle Eskişehir'de başlatıp Ankara'ya taşıdığı, resmi komünist fırka organı olan yayın.
- Yarın: Cumhuriyet'in ilk yıllarında Serbest Fırka'yı desteklediği muhalif gazete.
Anadolu'da Sol Rüzgarlar ve İstiklal Mahkemesi
Gazete sahibinin tutuklanmasıyla birlikte rotasını Ankara'ya çeviren Oruç, milli mücadeleye katılmak üzere şehirden ayrıldı. Eskişehir'de 1920 yılında Çerkez Ethem'in finansal desteğiyle yayımlanmaya başlayan Seyyare-i Yeni Dünya gazetesinin kuruluşunda Mustafa Nuri ile birlikte yer aldı. Kendisini İslami Bolşevik yayını olarak tanımlayan bu günlük gazete, Mustafa Kemal'in talebiyle bir müdet sonra Ankara'ya taşındı. Burada resmi Türkiye Komünist Fırkası'nın yayın organı niteliğini kazanan gazetenin adı da seksen üçüncü sayıdan sonra Yeni Dünya olarak değiştirildi. Çerkez Ethem'in isyanı ve sonrasında İsmet Paşa komutasındaki Ankara kuvvetlerinin bu ayaklanmayı bastırmasının ardından da Arif Oruç durmadı. Hakkı Behiç Bey ile beraber Yeni Dünya sayfalarında komünizm yanlısı fikirleri savunmayı sürdürdü.
Demiryolu işçilerine grev çağrısı yapan makalelerin ardından yayın organı kapatıldı ve matbaa makinelerine el konularak Hâkimiyet-i Milliye gazetesine devredildi. Bu gelişmelerin peşi sıra Arif Oruç, 1921 senesinin Ocak ayında sol propaganda yürüttüğü gerekçesiyle tutuklanarak İstiklal Mahkemesi karşısına çıkarıldı. Mahkeme heyeti, Çerkez Ethem ve isyana katılan diğer isimlere yönelik 9 Mayıs 1921 tarihli kararında Oruç'un tutukluluk sürelerinin yeterli geldiğine hükmederek kendisini serbest bıraktı.
Çok Partili Dönem ve Yarın Gazetesi Muhalefeti
Cumhuriyet'in kurulmasının akabinde de muhalif tavrından ödün vermeyen yazar, Türkiye'nin ikinci çok partili hayata geçiş denemesinde aktif rol oynadı. Çıkardığı Yarın gazetesi vasıtasıyla Serbest Cumhuriyet Fırkası'nı güçlü bir şekilde destekledi. Dönemin İsmet İnönü hükümetine karşı yürüttüğü kararlı muhalefetle geniş kitlelerin ilgisini çekti. Oruç, keskin kalemi ve cesur duruşuyla Türk gazetecilik tarihinin en özgün sayfalarından birini yazdı. Aile kökleri anne tarafından Dimetoka'ya uzanan tarihçi ve yazar, Elazığ Vilayet Matbaası müdürü Ahmet Efendi'nin oğluydu. Genç yaşlardan itibaren edindiği entelektüel birikimle, hayatının son anına kadar inandığı doğruları savunmaktan geri durmadı.