Türk askeri tarihinin ve siyaset sahnesinin önemli isimlerinden biri olan Ali Rıza Artunkal, 1881 yılında Filibe'de dünyaya gözlerini açmıştır. Harp Okulundan mezun olduğu 1904 senesinden itibaren ömrünü vatan hizmetine adayan bu seçkin şahsiyet, hem Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemindeki cephelerde hem de Milli Mücadele saflarında çok kritik roller üstlenmiştir. Kahraman asker, cephelerdeki üstün hizmetlerinin ardından sivil hayatta da siyasetçi ve bakan olarak ülkesine hizmet etmeyi sürdürmüştür. Hayata veda ettiği 12 Aralık 1959 tarihine kadar sürdürdüğü bu onurlu yürüyüş, Türk milletinin bağımsızlık ve modernleşme mücadelesinin adeta canlı bir kesitidir.
Filibe'den Çanakkale'ye Uzanan Askeri Kariyer
Genç yaşta adım attığı askeri eğitim hayatını 1904 yılında tamamlayan Ali Rıza Artunkal, Harp Okulundan Mümtaz Yüzbaşı rütbesiyle mezun olarak orduya katıldı. Mesleğe adım atar atmaz 83'üncü Alay 16'ncı Bölük Komutanlığı bünyesinde görevlendirilen genç subay, askeri dehasıyla kısa sürede dikkat çekti. Ardından 2'nci Ordu, Kırkkilise Kolordusu ile 4'üncü ve 1'inci Kolordu kurmaylıklarında önemli sorumluluklar üstlendi. Askeri kariyerindeki bu başarıları, onun 1911 yılında Kurmay Sınıfına kabul edilmesini sağladı. Kurmaylık görevini yürüttüğü bu dönemde, tarihin en zorlu sınamalarından biri olan Balkan Harbi patlak verdi ve kendisi de bu büyük savaşta cephede aktif görev aldı.
Balkanlar'daki çetin mücadelenin ardından, gösterdiği başarılarla 1916 yılında Binbaşılık rütbesine layık görüldü. Birinci Dünya Savaşı yıllarında çok geniş bir coğrafyada farklı kurmay görevlerini başarıyla icra etti. Bu kapsamda sırasıyla 5'inci Ordu Menzil Müfettişliği Kurmay Başkanlığı, İkinci Bulgar Ordusu ile İrtibat Subaylığı ve Yıldırım Orduları Baş Menzil Müfettişliği Kurmay Başkanlığı gibi son derece hassas görevleri deruhte etti. Bu süreçte vatan savunmasının en kritik dönüm noktalarından biri olan Çanakkale Grubu Kurmay Başkanlığı görevinde de bulundu ve ardından Ordu Şube Müdürlüğü vazifesini yürüttü.
Milli Mücadele Dönemi ve Cumhuriyet'in Ordusundaki Hizmetleri
Osmanlı İmparatorluğu'nun fiilen sona ermesinin ardından, Anadolu'da başlayan bağımsızlık ateşine kayıtsız kalamayan tecrübeli asker, 1921 yılında büyük bir kararlılıkla İstanbul'dan İnebolu'ya geçti. Buradan hareketle resmen Milli Ordu saflarına katıldı. Vatanın kurtuluşu için canla başla çalışan Ali Rıza Artunkal, kurtuluş mücadelesinde sırasıyla Garp Cephesi Menzil Müfettişliği Kurmay Başkanlığı ile Garbi Anadolu Menzil Müfettişliği Kurmay Başkanlığı görevlerinde bulundu. Bu zorlu mücadeledeki üstün hizmetleri ve askeri katkıları vesilesiyle 15 Ekim 1921 tarihinde Yarbaylık rütbesine terfi ettirildi.
Cumhuriyet'in ilan edilmesinin akabinde de ordu bünyesindeki yükselişini sürdüren başarılı kurmay, 1926 yılında Albay rütbesine kavuştu. Albay rütbesiyle orduya hizmet ederken Akşehir Mıntıka Müfettişliği vekaletinde bulundu. Ayrıca sırasıyla 2'nci Ordu Kurmay Başkanlığı, Piyade Tugay Komutanlığı, Kolordu Kurmay Başkanlığı, Tümen Komutan Vekilliği ve Tümen Komutanlığı gibi sahadaki etkin komuta görevlerini başarıyla ifa etti. Ordunun kurumsallaşması aşamasında ise Hava Dairesi ve Harbiye Dairesi Başkanlıkları gibi idari ve stratejik makamlarda da önemli vazifeler üstlendi.
1930 yılına gelindiğinde liyakatiyle Tuğgeneral rütbesine yükselen Artunkal; sırasıyla 41'inci, 16'ncı ve 4'üncü Tümen komutanlıkları yaptı. Bununla birlikte stratejik öneme sahip Çanakkale Müstahkem Mevki Kumandanlığı görevini de başarıyla deruhte etti. Askeri dehası ve tecrübesiyle parlayan general, 1939 senesinde Korgeneralliğe yükseltilerek 8'inci Kolordu Kumandanlığı makamına getirildi. Cephelerde geçen onurlu hizmet yıllarının ardından, 16 Ekim 1941 tarihinde kendi isteğiyle emekliye ayrıldı.
Siyaset Sahnesi ve Milli Müdafaa Vekilliği Yılları
Siyasete Manisa milletvekili olarak adım attı. Askerlik hayatını noktaladıktan sonra vatanına sivil alanda hizmet etmek isteyen Ali Rıza Artunkal, aktif siyasete atılarak Manisa Milletvekili seçildi. Türkiye Büyük Millet Meclisi bünyesinde VI., VII. ve VII. Dönemlerde mecliste görev alan Artunkal, parlamentodaki tecrübesi ve askeri bilgisi ile öne çıkan önemli simalardan biri haline geldi.
Milletvekilliği süreçte üstlendiği en önemli ve tarihi vazife ise ülkenin savunma yönetimini eline alması olmuştur. Kendisi, 12 Kasım 1941 tarihinden itibaren 7 Temmuz 1946 tarihine kadar aralıksız olarak kabinelerde görev aldı. İkinci Dünya Savaşı'nın en sıcak ve buhranlı yıllarında Türkiye'nin milli savunma politikasını büyük bir hassasiyet ve başarıyla yönetti.
Ali Rıza Artunkal'ın Milli Müdafaa Vekili olarak kabinesinde yer aldığı Hükümetler şunlardır:
- II. Saydam Hükümeti
- I. Saraçoğlu Hükümeti
- II. Saraçoğlu Hükümeti
Hem cephede hem de sivil yönetim kademelerinde vatanına fedakarca hizmet eden Ali Rıza Artunkal, 12 Aralık 1959 tarihinde hayata gözlerini yumdu. Vefat ettiği gün 78 yaşında olan bu değerli devlet adamı, geride şerefli bir askeri ve siyasi miras bırakmıştır.