Ali Rıza Artunkal, Osmanlı İmparatorluğu'nun son döneminde Filibe'de 1881 yılında dünyaya gelen, askeri cephede ve siyaset sahnesinde çok kritik roller üstlenen seçkin bir Türk subayı ve devlet adamıdır. Eğitim hayatını askeri akademide tamamlayan Artunkal, Balkan Savaşları'ndan Birinci Dünya Savaşı'na, oradan da Kurtuluş Savaşı'na uzanan geniş bir dönemde vatan savunmasında görev almıştır. Ordu hiyerarşisinde korgenerallik rütbesine yükselen asker, İkinci Dünya Savaşı yıllarında Marmara Bölgesi'nde sıkıyönetim komutanlığı yapmıştır. Askerlik hayatının ardından siyasete adım atmıştır. Manisa Milletvekili olarak Meclis'e giren Artunkal, üç farklı hükümette Millî Müdafaa Vekilliği görevini üstlenerek savunma politikalarını yönetmiştir. Değerli devlet adamı, 13 Aralık 1959'da İstanbul'da vefat etmiştir.
Harbiye'den Kurtuluş Savaşı Cephelerine Askeri Yaşamı
Askeri eğitimine adım attığı andan itibaren disipliniyle dikkat çeken Artunkal, 1904 yılında Mekteb-i Erkân-ı Harbiye'den Mümtaz Yüzbaşı olarak mezun olmuştur. Bu mezuniyetin ardından imparatorluğun çeşitli birliklerinde kurmaylık vazifelerini icra etmiştir. 83. Alay 16. Bölük Komutanlığından başlayarak 2. Ordu, Kırkkilise Kolordusu, 4. ve 1. Kolordu karargahlarında kurmay subaylık yapmıştır. 1911 senesinde Kurmay sınıfına geçen Artunkal, kolordu bünyesinde görev yapmaktayken Balkan Savaşları'na katılmıştır. Buradaki çetin mücadelelerin ardından rütbeleri hızla yükselmiştir.
1916 yılında binbaşılık rütbesine terfi eden subay, Birinci Dünya Savaşı döneminde çok yönlü sorumluluklar üstlenmiştir. 5. Ordu Menzil Müfettişliği Kurmay Başkanlığı, İkinci Bulgar Ordusu irtibat subaylığı ile Yıldırım Orduları Baş Menzil Müfettişliği Kurmay Başkanlığı ve Çanakkale Grubu Kurmay Başkanlığı gibi hayati görevleri birbiri ardına yürütmüştür. Ayrıca ordu bünyesindeki şube müdürlükleri de onun idari tecrübesine katkı sağlamıştır.
Anadolu'da istiklal mücadelelerinin alevlenmesiyle birlikte Artunkal, 1921 yılında İstanbul'dan ayrılarak İnebolu üzerinden Kurtuluş Savaşı'na katılmıştır. Garp Cephesi Menzil Müfettişliği ile Garbî Anadolu Menzil Müfettişliği bünyesinde kurmay başkanlığı görevlerini yürütmüştür. Bu cephedeki başarılı hizmetlerinin ardından 15 Ekim 1921 tarihinde kaymakam rütbesine terfi ettirilmiştir. 1926 yılında miralay rütbesine yükselen subay; Akşehir Mıntıka Müfettişliği vekaleti ve 2. Ordu Kurmay Başkanlığı yapmıştır. Aynı zamanda Piyade Tugay Komutanlığı, Kolordu Kurmay Başkanlığı, Tümen Komutan Vekilliği ve Tümen Komutanlığı görevlerinde yer almıştır. Ardından Hava Dairesi ve Harbiye Dairesi başkanlıklarını yürütmüştür.
1930 senesinde mirliva rütbesine terfi eden Artunkal; 41., 16. ve 4. Tümenler ile Çanakkale Müstahkem Mevki Komutanlığı yapmıştır. 1939 yılında ise korgeneral rütbesine yükseltilerek 8. Kolordu Komutanlığı vazifesine getirilmiştir. İkinci Dünya Savaşı yıllarında Marmara Sıkıyönetim Komutanlığına atanarak İstanbul, Kırklareli, Edirne, Tekirdağ, Çanakkale ve Kocaeli illerinde asayişi yönetmiştir. Uzun ve başarılı bir askeri dönemin ardından, 16 Ekim 1941 tarihinde emekliye ayrılarak orduya veda etmiştir.
Meclis Kürsüsü ve Millî Müdafaa Bakanlığı Yılları
Askeri üniformasını çıkardıktan hemen sonra siyaset sahnesine adım atan Artunkal, Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne girmiştir. VI., VII. ve VIII. dönemlerde Manisa Milletvekili olarak seçilerek halkı parlamentoda temsil etmiştir. Milletvekilliğinin yanı sıra hükümet kanadında da son derece önemli sorumluluklar almıştır. 12 Kasım 1941 tarihinden 7 Temmuz 1946 tarihine kadar geçen süreçte üç kez Millî Müdafaa Vekilliği görevinde bulunmuştur. Bu dönem boyunca II. Saydam, I. Saraçoğlu ve II. Saraçoğlu hükümetlerinin kabinelerinde savunma yönetiminin en tepesindeki isim olmuştur. Gerek cephelerdeki askeri kahramanlıkları gerekse hükümet kabinelerindeki siyasi başarılarıyla adını Cumhuriyet tarihine altın harflerle yazdıran Ali Rıza Artunkal, Türkiye Cumhuriyeti'nin ortak belleğinde saygın bir devlet adamı olarak yer edinmiştir.
Askeri ve Siyasi Kariyerindeki Dönüm Noktaları
Ali Rıza Artunkal'ın yaşamı boyunca üstlendiği başlıca sorumluluklar ve görevler şunlardır:
- Mekteb-i Erkân-ı Harbiye Mezuniyeti (1904): Askeri kariyerine Mümtaz Yüzbaşı olarak parlak bir başlangıç yapmıştır.
- Kurtuluş Savaşı Katılımı (1921): İstanbul'dan İnebolu'ya geçerek Garp Cephesi'nde kritik lojistik görevler üstlenmiştir.
- Sıkıyönetim Komutanlığı (1941): İkinci Dünya Savaşı esnasında Marmara Bölgesi genelinde güvenliği idare etmiştir.
- Millî Müdafaa Vekilliği (1941-1946): Üç farklı hükümet bünyesinde savunma bakanlığı görevini yürütmüştür.
- Milletvekilliği (VI., VII. ve VIII. Dönem): TBMM bünyesinde Manisa Milletvekili olarak parlamentoda halkı temsil etmiştir.