Sadrazam Midhat Paşa'nın oğlu olan Osmanlı siyasetçisi Ali Haydar Midhat Bey, 1872 yılında dünyaya gelmiş ve eğitim hayatını Beyrut'ta tamamlayarak genç yaşta siyaset dünyasıyla tanışmıştır. Mevcut yönetime muhalif duruşu nedeniyle ülkesinden ayrılmak zorunda kalmıştır. Dönemin padişahı II. Abdülhamit yönetimindeki baskıcı idari uygulamalara karşı aktif mücadele yürütmek amacıyla yurt dışına gitmek zorunda kalan Ali Haydar Midhat Bey, Paris'te gerçekleştirilen I. Jön Türk Kongresi'ne de katılmıştır. Ömrünün önemli bir kısmını sürgünde geçiren siyasetçi, Meşrutiyet'in ilanıyla birlikte vatanına dönmüştür. Ülkesindeki demokratikleşme sürecine katkı sunmak istiyordu. Bu sebeple hem Osmanlı Meclis-i Mebusanı'nda mebusluk yapmış hem de kaleme aldığı eserlerle tarihe not düşmüştür. Hayatı boyunca farklı siyasi dalgalanmalarla karşılaşmıştır. Gerek Osmanlı'da gerekse erken Cumhuriyet yıllarında aktif rol oynamak istemişse de bu hedeflerine her zaman ulaşamamıştır.
Jön Türk Hareketi ve Sürgün Yılları
Ali Haydar Midhat Bey, Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemindeki en hareketli siyasi atmosferinde yetişmiş bir aydındır. Eğitimini Beyrut'ta tamamladıktan sonra, dönemin padişahı II. Abdülhamit'in yönetim anlayışına karşı açık bir muhalefet benimsemiştir. Bu siyasi tavrı, onun Osmanlı topraklarında kalmasını imkansız hale getirmiştir. Yurt dışına kaçmak zorunda kalan genç siyasetçi, uzun yıllar boyunca gurbette yaşamak durumunda kalmıştır. Gittiği yerlerde boş durmamış, muhalif gruplarla temaslarını sürdürmüştür. Bu doğrultuda, 4-9 Şubat 1902 tarihleri arasında Paris'te düzenlenen I. Jön Türk Kongresi'ne aktif olarak katılım göstermiştir. Kongrede imparatorluğun geleceğine dair önemli fikir alışverişlerinde bulunmuştur. Hayatının çok büyük bir bölümünü sınırların ötesinde geçiren Midhat Bey, vatan hasretiyle dolu bu dönemi siyasi fikirlerini olgunlaştırmak için kullanmıştır. Farklı ülkelerde geçirdiği bu sürgün yılları onun dünya görüşünü de genişletmiştir. Böylece Batı dünyasındaki modern yönetim modellerini yakından gözlemleme imkanı bulmuştur.
Mebusluk Dönemi ve Seçim Mücadeleleri
Meşrutiyet'in yeniden ilan edilmesi, Ali Haydar Midhat Bey için vatanına dönme fırsatı yaratmıştır. İstanbul'a ayak basar basmaz aktif politikaya atılmaya karar vermiştir. 1908 yılında yapılan genel seçimlerde bağımsız olarak adaylığını açıklamıştır. Halkın karşısına bağımsız bir aday olarak çıksa da bu ilk denemesinde sandıktan istediği sonucu alamamıştır. Seçimi kaybetmesine rağmen pes etmemiş, siyasi çalışmalarına kararlılıkla devam etmiştir. Yıllar süren sabırlı bekleyişin ardından, 1914 seçimlerinde Divaniye Mebusu olarak Meclis-i Mebûsan'a girmeyi başarmıştır. Parlamento çatısı altında görev yaptığı bu dönem, Osmanlı'nın en zorlu savaş yıllarına denk gelmiştir. Meclisin kapatılmasıyla birlikte İstanbul'da kalmayı tercih eden siyasetçi, burada yeni bir siyasi çizgi benimsemiştir. Bu zorlu süreçte vatanın selameti için farklı çözüm yolları aramıştır.
Cumhuriyet Dönemi, Edebi Mirası ve Vefatı
Meclis-i Mebûsan'ın kapatılmasının ardından milli mücadele yıllarında İstanbul'da kalmayı tercih eden Ali Haydar Midhat Bey, bu kritik dönemde İngiltere yanlısı bir dış politika izlenmesini savunarak bu yönde aktif çalışmalar yürütmüştür. Bu diplomatik yaklaşımı, Anadolu'da filizlenen ve milli mücadeleyi yürüten kadrolar tarafından hoş karşılanmamıştır. Cumhuriyetin kurucu kadroları, İngiliz muhipliği yönündeki bu tercihleri sebebiyle kendisine mesafeli ve soğuk davranmışlardır. Bu dışlanmışlık hissi, onun yeni rejim döneminde de siyaseten geri planda kalmasına yol açmıştır. 1935 yılında gerçekleştirilen milletvekili seçimlerinde tekrar bağımsız aday olarak şansını denemiştir. Ancak meclise girme yönündeki bu son girişimi de başarısızlıkla sonuçlanmıştır. Aktif siyasetten umduğunu bulamayan Midhat Bey, ömrünün kalan kısmında kaleme sarılmıştır. Kendi hayatına dair hatıralarını yazmanın ötesinde, Osmanlı'nın en kudretli devlet adamlarından biri olan babası Sadrazam Midhat Paşa'nın çalkantılı yaşam öyküsünü de kaleme alarak Türk tarihi için önemli kaynaklar oluşturmuştur. Böylece geçmişe dair çok kıymetli vesikalar bırakmıştır. Bu eserler günümüz tarihçileri için de mühim kaynaklar arasında yer almaktadır. Türk siyasi tarihinin önemli dönemeçlerine şahitlik eden Ali Haydar Midhat Bey, 1946 yılında hayata gözlerini yummuştur. Geriye ise fırtınalı bir ömür ve önemli hatıralar kalmıştır.
Ali Haydar Midhat Bey'in hayatındaki temel dönüm noktaları şunlardır:
- II. Abdülhamit yönetimine karşı yürüttüğü muhalefet ve sürgün yılları
- Meclis-i Mebûsan bünyesinde Divaniye Mebusu olarak aldığı görev
- Milli mücadele döneminde İngiltere yanlısı izlediği politika
- Tarihe ışık tutan anı ve biyografi türündeki yazılı eserleri