Abdurrahim Rahmi Zapsu, 1890 yılında Van'ın Başkale ilçesinde dünyaya gözlerini açan ve 1958 senesinde İstanbul'da hayatını kaybeden, ardında çok yönlü entelektüel miras bırakmış olan Kürt şair ve yazardır. Yaşamı boyunca hem entelektüel hem de siyasi sahada aktif bir rol üstlenen Zapsu, Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemlerinden Cumhuriyet'e uzanan köklü bir geçiş sürecine tanıklık etmiştir. Dönemin fırtınalı siyasi atmosferinde kurduğu cemiyetler, kaleme aldığı edebi ve tarihi eserler ile adından sıkça söz ettirmiştir. Hem medrese geleneğinden beslenen hem de modern eğitim sistemine dahil olan yazar, Doğu Cephesi'nde cepheye giderek Rus ordusuna esir düşecek kadar çalkantılı bir ömür sürmüştür.
Eğitim Hayatı, Cephe Yılları ve Sürgün Dönemi
Zapsu'nun entelektüel derinliği, aldığı çok yönlü eğitime dayanmaktadır. Osmanlı devrinin son medrese mezunları arasında yer almasının yanı sıra maliye alanında da eğitim alarak kendisini yetiştirmiştir. Bu zengin altyapı, onun yazınsal ve toplumsal çalışmalarına güçlü bir zemin hazırlamıştır. I. Dünya Savaşı'nın patlak vermesiyle birlikte hayatının seyri tamamen değişmiştir. Büyük İslam alimi Said Nursî ile olan derin samimiyeti onu cephede de yalnız bırakmamış; Nursî'nin hem talebesi hem de mücadele arkadaşı olarak onunla birlikte vatan savunması amacıyla Doğu Cephesi'ne gitmiştir. İki dost, savaş meydanında canla başla çarpışırken Rus Ordusu'na esir düşerek zorlu esaret günlerini paylaşmıştır.
Savaş sonrasındaki süreçte Zapsu, siyasi faaliyetlerine hız kesmeden devam etmiştir. Şeyh Said İsyanı, onun yaşamında büyük bir kırılma noktasıdır. Tarihi kayıtlarda bu isyanın en önemli ikinci figürü olduğu öne sürülen yazar, bu iddialar sebebiyle ağır bedeller ödemiştir. Devlet tarafından sürgüne gönderilen Zapsu, ömrünün bir kısmını da demir parmaklıklar ardında, hapiste geçirmek durumunda kalmıştır. Yaşadığı bu zorluklar onun toplumsal meselelerden kopmasına yol açmamış, aksine kültürel çalışmalarına daha sıkđ sarılmasını sağlamıştır.
Edebi Mirası ve Cemiyet Faaliyetleri
Abdurrahim Rahmi Zapsu, sadece siyasi arenada değil, Türk ve Kürt edebiyatında da üretken bir yazar olarak öne çıkmıştır. Kürtçe dilinde kaleme aldığı tiyatro oyunları, onun kültürel zenginliği yaşatma çabasının en somut örnekleridir. Yazın dünyasındaki en hacimli çalışması ise üç ciltten oluşan meşhur Büyük İslam Tarihi kitabıdır. Yazarın entelektüel üretkenliği bununla sınırlı kalmamış, farklı alanlarda da pek çok esere imza atmıştır. İstanbul yıllarında da kültürel ve toplumsal organizasyonların merkezinde yer almıştır.
Hayatı boyunca çok sayıda cemiyetin ve eğitim kurumunun bünyesinde aktif sorumluluklar üstlenen Zapsu'nun rol aldığı başlıca oluşumlar şunlardır:
- Kürt Talebe Ümit Cemiyeti kuruculuğu,
- Kürdistan Teâlî Cemiyeti kuruculuğu,
- Büyük Doğu Cemiyeti kurucu üyeliği,
- Dicle Talebe Yurdu yöneticiliği.
Necip Fazıl Kısakürek'in öncülüğünde kurulan Büyük Doğu Cemiyeti'nin kurucu üyeleri arasında yer alan Zapsu, dönemin muhafazakar entelektüel çevresiyle de güçlü bağlar kurmuştur. İstanbul'da kurulan ve bölgeden gelen öğrencilere destek sağlayan Dicle Talebe Yurdu'nun yöneticiliğini üstlenerek genç nesillerin eğitimine doğrudan katkı sunmuştur.
Köklü İlişkileri ve Soyu
Zapsu'nun özel yaşamı ve aile bağları da en az kariyeri kadar önemli toplumsal kesişimler barındırmaktadır. Evliliğini, meşhur Bedirhan Aşireti'nin lideri olan Bedirhan Bey'in torunlarından Arusî şeyhi M. Aziz Çınar'ın kızı Hidayet Hanım ile yapmıştır. Bu evlilikten çiftin üç evladı dünyaya gelmiştir. Ailenin sonraki kuşakları da Türkiye'nin yakın tarihinde ve iş dünyasında önemli roller üstlenmiştir. Kızları Hale Hanım, Kürt entelektüel dünyasının tanınan simalarından Musa Anter ile hayatını birleştirmiştir. Yazarın oğlu olan Mustafa Pertev Zapsu ise Rumeli kökenli, Türkiye'nin traktör sanayi devi Uzel Ailesi'nin kızı Gaye Uzel ile evlenerek aile bağlarını sanayi dünyasıyla birleştirmiştir. Uzel Ailesi, Türkiye'de Massey Ferguson traktörlerinin üreticisi olarak sanayi dünyasında önemli bir konuma sahiptir. Mustafa Pertev Bey ile Gaye Hanım'ın bu evliliğinden ise iş ve siyaset dünyasının tanınan isimlerinden Cuneyd Zapsu doğmuştur.