Zeytinlik (Sirya) Köyü'nün Tarihsel Kökenleri ve Konumu
Artvin il merkezine 21 kilometre uzaklıkta yer alan Zeytinlik, tarihi adıyla Sirya, zengin geçmişi ve coğrafi önemiyle öne çıkan bir yerleşimdir. Tarihsel Gürcistan'ın güneybatı kesimini oluşturan ve merkezi Artanuci olan tarihi Klarceti bölgesinde yer alan köy, Gürcü Krallığı'nın ardından 16. yüzyılın ilk yarısında Osmanlı egemenliğine girmiştir. Gürcüce "çiseleme" anlamına gelen "tsra" kelimesinden türediği düşünülen "Tsria" (Sirya) adı, köyün köklü geçmişinin önemli bir nişanesidir. Osmanlı döneminde askere alma ve vergi tespiti amacıyla 1835 yılında yapılan ilk nüfus sayımında 77 hanede yaklaşık 408 kişinin yaşadığı tespit edilen yerleşim, bölgenin canlı idari ve sosyal merkezlerinden biri olmuştur.
Çoruh Nehri'nin Tarihi İskelesi ve Ulaşım Kültürü
Tarih boyunca stratejik bir konuma sahip olan Zeytinlik (Sirya), Çoruh Nehri üzerinde gerçekleştirilen nehir taşımacılığının en önemli merkezlerinden biriydi. Artvin ile Batum arasında ulaşım ve nakliye amacıyla düzenlenen tarihi kayık seferlerinin kilit iskelelerinden biri bu köyde yer almaktaydı. Altı düz özel kayıklarla Borçka ve Batum yönüne yapılan nehir seferleri, köyün hem ticari hem de lojistik açıdan canlı kalmasını sağlamıştır. Köy halkının geçim kaynakları arasında önemli bir yer tutan kayıkçılık faaliyeti, nehir taşımacılığının sona ermesine kadar bölge ekonomisinin can damarı olmuştur.
Geleneksel Mimarisi ve Tarımsal Üretim Çeşitliliği
Zeytinlik köyü, estetik açıdan dikkat çeken geleneksel konut mimarisiyle de bilinmektedir. Köyde yer alan evler genel olarak iki katlı ve yarı kâgir yapı tarzında inşa edilmiştir. Tarımsal faaliyetlerin son derece geliştiği bu yerleşimde mısır, arpa ve buğday gibi temel gıda maddelerinin yanı sıra ticari amaçla zeytin, hurma, üzüm ve ceviz yetiştirilmekteydi. Tarihsel kayıtlara göre yıllık ortalama 25.000 kilogram zeytin ve 25.000 kilogram üzüm rekoltesine ulaşan köy, kaliteli zeytinleri ve bağcılık kültürüyle ün kazanmıştır. Özellikle Sirya Dağı eteklerinde yapılan bağcılık, 1874 yılında bölgeyi gezen Gürcü Giorgi Kazbegi'nin günlüklerinde de "harika üzümlerin yetiştiği yer" olarak övgüyle yer almıştır.
Ev Sanatları, Madencilik ve İdari Gelişim Süreci
Köyde tarımın yanı sıra el sanatları ve yerel üretim de oldukça gelişmiştir. Ev tezgahlarında dokunan peştamal, yatak çarşafı, peşkir ve şal gibi dokumalar Ardahan, Şavşat ve Kars bölgelerinde satılarak karşılığında buğday ve mısır temin edilmiştir. Ayrıca köyde demircilik sanatı da yaygın olarak icra edilmiştir. Sirya nahiyesine bağlı olan Hodi yöresinde işletilen bakır madeni de bölgenin madencilik tarihindeki önemini göstermektedir. Geleneksel olarak üzümden yapılan cevizli sucuk ve "Sirya" markası altındaki ev yapımı şarap üretimi köyün yakın tarihine kadar devam etmiştir. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sonrasında Berlin Antlaşması ile Rusya idaresine geçen, 1921 yılında ise imzalanan Moskova Antlaşması ile yeniden Türkiye sınırlarına dahil edilen yerleşimin adı, Türkçe olmadığı gerekçesiyle 1925 yılında Zeytinlik olarak değiştirilmiştir.