Erzurum ilinin Oltu ilçesine bağlı bir kırsal mahalle olan Yarbaşı, deniz seviyesinden 2092 metre yükseklikte konumlanmış tarihi bir yerleşimdir. Erzurum il merkezine 90 kilometre, Oltu ilçe merkezine ise 30 kilometre uzaklıkta yer alan mahalle, Oltu'nun güneybatı kesiminde konumlanmaktadır. Ulaşım açısından D.062 numaralı Erzurum—Ardahan (Tortum-Oltu) devlet yoluna 5,7 kilometrelik bir köy yoluyla bağlanan yerleşim, bölgenin tarihi dokusunu günümüze ulaştırmaktadır.
Köyün Tarihsel Kökeni ve Adının Anlamı
Yarbaşı köyünün bilinen eski adı Sananisi veya Sananesi'dir. Gürcüce bir yer adı olan Sananisi (სანანისი), özel bir isim olan "Sanano"dan (სანანო) türemiş olup "Sanano'nun yurdu" anlamına gelmektedir. Tarih boyunca bu yer adı Türkçeye Sananes veya Senanes (سنانس) şeklinde girmiştir. Bölge, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan tarihi bölgelerden biri olan Tao sınırları içerisinde yer almaktaydı. 16. yüzyılın ortalarında Osmanlı İmparatorluğu'nun bölgeyi ele geçirmesiyle köy yeni bir idari sürece dahil olmuştur.
Sananesi Kalesi ve Kilisesi
Yarbaşı'nın zengin tarihi geçmişinin en önemli somut kanıtları, köy sınırları içinde yer alan savunma ve inanç yapılarıdır. Orta Çağ Tao döneminin ve ardından gelen Osmanlı egemenliğinin izlerini taşıyan Sananesi Kalesi ile Sananesi Kilisesi olarak adlandırılan tarihi yapılar, bu dönemin mimari mirasını günümüze taşımaktadır. Bölgedeki araştırmalar, bu yapıların Osmanlıların 16. yüzyıldaki fethinden önceki dönemlerden kaldığını göstermektedir.
Osmanlı'dan Günümüze İdari ve Demografik Yapı
Köy, 1835 tarihli Osmanlı nüfus defterine göre Çıldır Eyaleti'ne bağlı Oltu sancağının bir köyü olarak kaydedilmiştir. O dönemin nüfus defterine göre köyde 14 hanede 42 erkek nüfus yaşamakta olup, toplam nüfusun yaklaşık 84 kişi olduğu tahmin edilmektedir. Cumhuriyet döneminde 1928 tarihli listede Erzurum vilayetinin Oltuz kazasının merkez nahiyesine bağlı olan köy, 1940 yılında 120 nüfusa sahipti. Türkçe olmayan adı nedeniyle 1959 yılında çıkartılan 7267 sayılı kanunla adı Yarbaşı olarak değiştirilmiştir. 1993 yılında Erzurum'un büyükşehir statüsü kazanmasının ardından, 2012 yılında kabul edilen 6360 sayılı yasa ile köyün tüzel kişiliği kaldırılarak Oltu Belediyesi'ne bağlı bir kırsal mahalleye dönüştürülmüştür.