Vaçedzori Manastırı, tarihsel Tao bölgesinde, günümüzde Erzurum ilinin Olur ilçesine bağlı ve eski adı Niakomi olan Keçili köyünde yer alan Orta Çağ'dan kalma son derece önemli bir Gürcü manastırıdır. Osmanlıların 16. yüzyılın ortalarında Gürcülerden ele geçirdiği bu bölgede kurulan manastırın, ana kilisenin inşa edildiği 9. yüzyılda kurulduğu tahmin edilmektedir. Tarihsel vesikalara göre Aziz Stepane (Aziz Stefan) adına kurulan bu inanç merkezi, Tao-Klarceti bölgesinin en önemli manastır yapı topluluklarından biri olarak kabul edilmektedir. 2012 yılında köylülerin manastır yakınındaki keşiş mağaralarında bulduğu Gürcüce el yazması belgelerin biri de manastırın kuruluş dönemi olan 9. yüzyıla tarihlendirilmiştir.
Manastırın Tarihi ve Keşif Süreci
Manastırın yakınında inşa edilmiş olan Niakomi Kalesi'nin ana işlevlerinden birinin bu kutsal alanı korumak olduğu tahmin edilmektedir. Bölge halkı tarafından uzun yıllar boyunca tarım arazisi olarak kullanılan bu alan, maalesef definecilerin kaçak kazıları nedeniyle fazlaca zarar görmüştür. Ünlü Gürcü arkeolog ve tarihçi Ekvtime Takaişvili, 1907 yılında gerçekleştirdiği arkeolojik araştırma gezisinde Salaçuri ve Niakomi derelerinin birleştiği vadiyi takip ederek Vaçedzori (Vaçi-Dzori veya Vaçe-Dzori) Manastırı'na ulaşmıştır. Takaişvili, manastırın adını buradaki bir mağarada bulduğu Gürcüce el yazmasındaki kayıtlara dayandırmış ve buranın Oltu sancağındaki Leksori Manastırı'ndan daha büyük ve daha güzel olduğunu ifade etmiştir.
1907 Yılındaki Durumu ve Yazıtlar
Takaişvili'nin 1907 yılındaki ziyaretinde manastır yapılarının yıkık dökük olduğu, Niakomi köylüleri tarafından kışlak, ahır ve samanlık olarak kullanıldığı kaydedilmiştir. Hatta bazı yapıların taşları sökülerek köylülerin kendi kışlak yapılarında kullanılmıştır. O dönemde samanlık olarak kullanılan şapeldeki bir sütunda ve şapelin pencere çerçevesinde Gürcü alfabesinin Asomtavruli harfleriyle yazılmış kitabeler bulunmaktaydı. Takaişvili bu yazıtları deşifre ederek, Gürcü kralı Demetre'nin kızı Rusudan'a ve Meryem Ana'ya adanan yapılarla ilgili tarihi kayıtlara ulaşmıştır.
Vaçedzori Manastırı'nın Mimari Özellikleri
Vaçedzori Manastırı, Keçili köyünün üç kilometre güneydoğusunda, dar ve kayalık bir vadinin sağ yakasında konumlanmıştır. Geniş bir yapı topluluğu olan manastır kompleksi; ana kilise, yedi şapel, çan kulesi, yemekhane ve kayaya oyulmuş keşiş mağaralarından oluşmaktadır. Ana kilise, 9. yüzyılda inşa edilmiş olan, üç apsisli, kubbeli ve kapalı haç planlı uzun dikdörtgen bir yapıdır. Kilise ve şapellerin sunakları, arazinin getirdiği doğal zorluklar nedeniyle doğu yerine güneydoğuya bakmaktadır. 1907 yılında çatısı yer yer çökmüş olsa da oldukça iyi durumda olan ana kilisenin iç duvarları zengin fresklerle (duvar resimleriyle) süslenmiş olup, bu resimlerin bir kısmı günümüze kadar ulaşmayı başarmıştır.
Manastır Şapelleri ve Günümüzdeki Durumu
Ekvtime Takaişvili 1907 yılında manastır alanında sekiz küçük kilise (şapel) bulunduğunu yazmış olsa da günümüze bunlardan yedi tanesi ulaşabilmiştir. Bu şapellerden 1306 yılında inşa edilmiş tek nefli şapel Meryem Ana'ya adanmış olup, duvar resimleriyle süslüdür ve büyük ölçüde ayaktadır. Ana kilisenin 50 metre güneydoğusunda bulunan tek nefli şapelin alt katının bir mezar odası olduğu tahmin edilmektedir. Vadinin sol kıyısındaki kayalık yamaçta ve diğer bölgelerde yer alan şapellerin birçoğu, duvar resimleri zarar görmüş olsa da günümüzde büyük ölçüde ayakta kalarak zamana direnmektedir.