Tziskvilishevi'nin Tarihsel Geçmişi ve İsim Kökeni
Ardahan ilinin Merkez ilçesine bağlı bir köy olan Değirmenli'nin en eski adı Tziskvilishevi'dir. Gürcüce bir yer adı olan ve "değirmen dere" anlamına gelen Tziskvilishevi (წისქვილისხევი), 1595 tarihli Osmanlı mufassal defterine "Zisğvilisğav" olarak kaydedilmiştir. Zaman içerisinde değişime uğrayarak Değirmenköy'e dönüşen yerleşim yeri, Rus idaresi kayıtlarında "Değirmenköy" (Дагирманкёй), 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde ise "Değirmen köy" şeklinde geçmektedir. Köyün adı 1940'larda Değirmenli olarak değiştirilmiş olsa da resmî kayıtlarda uzun süre "Değirmenli (Değirmenköy)" şeklinde birlikte kullanılmıştır.
Megalitik Dönemin Tanığı: Tziskvilishevi Kalesi
Değirmenli köyünde günümüze kadar ulaşmayı başarabilmiş tek tarihsel yapı, megalit bir mimari örnek olan Tziskvilishevi Kalesi'dir. Köyün yaklaşık 1 kilometre güneydoğusunda konumlanan kale, oval bir plana sahip olup 9,5 metre çapındadır. Günümüze kalan bölümlerinin çok büyük bir kısmı yığma taştan yapılmıştır ve güneydoğu tarafında kaleye bitişik vaziyette duran başka bir oval yapı kalıntısı daha yer almaktadır. Ayrıca Gürcü araştırmacı Konstantine Martvileli'nin 1917 yılındaki seyahat notlarında köyde bir kilise yıkıntısının da varlığından bahsedilmesine karşın, bu kiliseden günümüze herhangi bir kalıntı ulaşmamıştır.
Egemenlik Mücadeleleri ve Sosyal Yaşam
Tziskvilishevi, Osmanlı İmparatorluğu dönemi öncesinde Gürcü Krallığı sınırları içerisinde yer almaktaydı. 16. yüzyılın ortalarında Osmanlılar tarafından Gürcü atabeglerin yönettiği Samtshe Atabeyliği'nden devralınan köy, 1595 yılı kayıtlarına göre Büyük Ardahan livasının Güney nahiyesine bağlıydı. O dönemde ispenç vergisiyle yükümlü 36 hanenin yaşadığı köyde buğday, arpa, yonca tarımı ve arıcılık yapılmakta, domuz beslenmekte ve ismine yakışır biçimde çok sayıda değirmen bulunmaktaydı. Üç asırdan fazla Osmanlı egemenliğinde kalan yerleşim, 93 Harbi sonrasında Rus idaresine geçmiş ve bu dönemde 10 köyü kapsayan bir nahiyenin idari merkezi olmuştur. Birinci Dünya Savaşı sonrasında kısa bir süre bağımsız Gürcistan sınırlarında kalan yerleşim, 16 Mart 1921 tarihli Moskova Antlaşması ile nihai olarak Türkiye Cumhuriyeti sınırlarına katılmıştır.
Coğrafi Konum ve Ziyaret Bilgileri
Tarihsel kalıntıları ve eşsiz kültürel geçmişiyle dikkat çeken Değirmenli, coğrafi açıdan da ulaşımı son derece pratik bir noktadadır. Köy, Ardahan kent merkezine sadece 12 kilometre mesafede konumlanmaktadır. Bu sayede hem megalitik kaleden kalan kalıntıları incelemek hem de bölgenin derin tarihsel dokusunu yerinde gözlemlemek isteyen gezginler için kolayca ziyaret edilebilecek değerli bir tarihi destinasyon niteliği taşımaktadır.