Oltu'nun Tarihi ve Coğrafi Zenginliği: Topkaynak Mahallesi
Topkaynak, Erzurum ilinin Oltu ilçesine bağlı, deniz seviyesinden 1532 metre rakımda konumlanmış tarihi bir kırsal mahalledir. Coğrafi açıdan Karadeniz Bölgesi sınırları içerisinde yer alan bu yerleşim yeri, Erzurum il merkezine 126 kilometre, Oltu ilçe merkezine ise yalnızca 6 kilometre mesafede bulunmaktadır. Oltu'nun doğusunda yer alan yerleşime, ilçe merkezinden doğrudan uzanan bir köy yoluyla kolayca ulaşım sağlanabilmektedir. 2012 yılında kabul edilen 6360 sayılı kanunla Erzurum'un büyükşehir statüsüne geçmesinin ardından, köy tüzel kişiliği sona ermiş ve yerleşim Oltu Belediyesi'ne bağlı bir kırsal mahalleye dönüştürülmüştür.
Tao Bölgesinden Osmanlı Dönemine Uzanan Köklü Tarihçe
Köyün tarihsel geçmişi, tarihi Gürcistan'ı oluşturan coğrafi bölgelerden biri olan Tao bölgesine kadar uzanmaktadır. Osmanlı İmparatorluğu, bu köklü coğrafyayı 1549 yılındaki Gürcistan seferiyle birlikte Gürcülerin yönetiminden kendi topraklarına dahil etmiştir. Yerleşimin bilinen en eski adı tarihi kayıtlarda Bocukli veya Bocuklu olarak geçmektedir. Kelime kökeni incelendiğinde 'bocuk', Ortodoks Hristiyanlar tarafından kutlanan Hz. İsa'nın doğum yortusu anlamına gelse de, Türkçede domuz kelimesini ifade etmekte olup bu yer adının anlamı esasen 'Domuzlu'dur. Nitekim köyün adı 1835 nüfus defterinde 'Bocukli Çiftiliği' olarak da kaydedilmiştir. Zaman içinde mülki teşkilat belgelerinde yerleşimin ismi 'Pocukli' olarak da yazılmıştır.
Osmanlı ve Rus Belgelerindeki Nüfus Hareketleri
Topkaynak Mahallesi, tarih boyunca stratejik konumu ve demografik yapısıyla önemli nüfus sayımlarına konu olmuştur. Osmanlı idaresinin 1835 yılında vergi toplama ve askere alma amacıyla yalnızca erkek nüfusunu kaydettiği sayımda köy, Çıldır Eyaleti'nin Oltu sancağına bağlıydı ve 12 hanede 51 erkek nüfus barındırmaktaydı. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından imzalanan tarihi Berlin Antlaşması uyarınca köy, savaş tazminatının bir parçası olarak Osmanlı Devleti tarafından Rusya İmparatorluğu'na bırakılmıştır. Rus idaresince 1886 yılında gerçekleştirilen nüfus sayımında köy, 'Becuhli' adıyla kaydedilmiştir. Oltu sancağının Oltu kazasına bağlı Avdost nahiyesinin 13 köyünden biri olan bu yerleşimde, o dönemde 9 hanede 27'si erkek, 16'sı kadın olmak üzere tamamı Türk olarak kaydedilen 43 kişi yaşamaktaydı.
Cumhuriyet Döneminden Günümüze İsim Değişikliği ve Nüfus Yapısı
Türkiye Cumhuriyeti'nin kurulmasıyla birlikte köy, 1928 tarihli mülki teşkilat listesinde Erzurum vilayetinin Oltu kazasının merkez nahiyesine bağlı olarak kaydedilmiştir. 1940 yılındaki genel nüfus sayımında 'Böcekli' ismiyle kayıtlarda yer alan yerleşimin nüfusu 181 kişiye yükselmiştir. Ancak, tarihi isminin yabancı köklerden geldiği ve çeşitli karışıklıklara (iltibasa) yol açtığı gerekçesiyle köyün adı 1959 yılında yapılan yasal düzenlemeyle resmi olarak Topkaynak şeklinde değiştirilmiştir. 1965 nüfus sayımında köyün nüfusu 344 kişiye kadar ulaşmış ve bu nüfus içinde 105 kişinin okuma yazma bildiği tespit edilmiştir. Son yıllardaki nüfus hareketlerine bakıldığında ise 2022 yılı verilerine göre mahalle nüfusu 87 kişi olarak kaydedilmiştir.