Tokat Coğrafyası ve Genel Konumu
Karadeniz Bölgesi'nde yer alan Tokat şehri; kuzeyinde Samsun, kuzeydoğusunda Ordu, güney ve güneydoğusunda Sivas, güneybatısında Yozgat, batısında ise Amasya illeri ile çevrilidir. Deniz seviyesinden yüksekliği 623 metre olan merkez ilçenin toplam yüzölçümü 2.003 kilometrekaredir. Coğrafi konumu ve zengin tarihiyle Tokat, bölgenin en köklü yerleşim alanlarından biridir.
İlk Çağlardan Bizans Dönemine Ulaşan Tarihçe
Tokat ilinde gerçekleştirilen arkeolojik kazılar, bölgedeki yaşam izlerinin Bakır Çağı'nın sonlarına (MÖ 3000 dolayları) kadar uzandığını ortaya koymaktadır. Günümüz şehir merkezindeki yerleşim tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte, merkezin 7 km kuzeydoğusunda yer alan Gümenek mevkisindeki tepelik alanda, Helenistik Dönemden itibaren yerleşimin olduğu bilinen Komana Pontiki antik şehri bulunmaktaydı. Tokat'ta şehir içi yerleşimin ise Roma döneminde yol güvenliğini sağlamak amacıyla Tokat Kalesi'nin yapılmasıyla başladığı düşünülmektedir. Bu süreçte pagan inanç merkezi olan Komana'yı terk eden Hristiyanlar kalenin etrafına yerleşmiştir. Bizans kaynaklarında "Dokeia (Dokia)", Danişmendnâme'de "Tokhia", "Tokia" ve "Dokia", Ermeni kaynaklarında ise "Evdoxia" ya da "Evdokkia" adlarıyla anılan şehir, Bizans egemenliğindeyken Amasya merkezli Armeniakon Theması içerisinde yer almıştır.
Beylikler ve Selçuklu Hakimiyeti Dönemi
Tokat kalesi ve şehri, 1074 yılında Dânişmend Gazi tarafından fethedilmiş ve 1080 yılında kurulan Dânişmendliler Beyliği'nin topraklarına katılmıştır. 1175 yılında II. Kılıç Arslan'ın Dânişmendliler'i yenmesiyle birlikte şehir Anadolu Selçuklu Devleti hakimiyetine girmiştir. Anadolu Selçuklu taht paylaşımında II. Süleyman Şah'ın payına düşen Tokat, devletin yeniden bir araya getirilmesiyle Danişmend ilinin merkezi konumuna gelmiştir. 1243 yılındaki Kösedağ Muharebesi'nden sonra İlhanlılar'a tabi olan Selçuklu idaresine geçen şehir, daha sonra sırasıyla 1355'te Eretna Beyliği'nin ve 1381'de Kadı Burhâneddin Devleti'nin sınırlarına katılmıştır.
Osmanlı İmparatorluğu Yönetimi ve Büyük Afetler
Kadı Burhâneddin'in 1398'deki ölümünün ardından şehir halkının davetiyle Tokat'a gelen Yıldırım Bayezid, şehri Osmanlı topraklarına katmıştır. Osmanlı idaresi altında 16. yüzyıla kadar Rum Eyaleti'nin merkez şehri konumunda olan Tokat, 1402'de Timur tarafından kuşatılmış ancak ele geçirilememiştir. Tarihi boyunca büyük depremler atlatan şehirde, 1418/1419 depremi büyük hasara yol açmış, 1472'de ise Akkoyunlular şehri yağmalayıp yakmıştır. 1659 yılında kurulan Tokat Voyvodalığı'nın merkezi olan kent, 17 Ağustos 1668'de Türkiye'de kaydedilen en büyük depremlerden biri olan 8.0 büyüklüğündeki Kuzey Anadolu depreminde hasar görmüş, kalesi ve surlarının bir bölümü yıkılmıştır. 1679-80 yıllarında çıkan büyük yangında da şehrin büyük bir kısmı zarar görmüştür. Çok dinli ve çok kültürlü nüfus yapısına sahip olan tarihi kent merkezinde yüzyıllar boyunca Müslüman, Ermeni, Rum ve Yahudi toplulukları bir arada yaşamıştır.